Petani yang menjual hasil mentah sering terdedah kepada harga yang turun naik dan hasil yang cepat rosak. Satu cara untuk meningkatkan pendapatan ialah memproses hasil menjadi produk bernilai tambah seperti jem, kerepek, jus atau sos. Namun, pemprosesan memerlukan modal, teknologi dan kemahiran pemasaran.
Artikel ini meneliti kajian tentang peluang dan cabaran pemprosesan hasil tani, khususnya bagi perusahaan kecil dan sederhana (PKS) makanan di Malaysia.
Mengapa Nilai Tambah Penting?
Industri pemprosesan makanan menjana nilai tambah yang lebih tinggi bagi komoditi pertanian dengan menukar bahan mentah daripada ladang kepada input perantaraan atau produk sedia guna [1]. Produk yang diproses dalam persekitaran terkawal dan bersih menjadi lebih mudah dipasarkan, dengan tarikh luput yang lebih panjang dan capaian yang lebih luas [1].
Satu kajian kes di Maluku, Indonesia, menunjukkan perbezaan nilai tambah mengikut jenis produk yang diproses daripada buah tomi-tomi [2]:
| Produk | Nilai tambah per kg bahan mentah | Nisbah nilai tambah |
|---|---|---|
| Wain | IDR 374,701 | 75.06% |
| Jus | IDR 224,235 | 62.29% |
| Jem | IDR 41,468 | 34.56% |
[2]
Dapatan ini menunjukkan pemilihan jenis produk sangat mempengaruhi keuntungan. Jus mempunyai nilai tambah yang agak tinggi dengan proses pengeluaran yang lebih ringkas dan cepat [2].
PKS Makanan di Malaysia
Terdapat lebih 9,000 industri pemprosesan makanan di Malaysia, dan 95% daripadanya dikelaskan sebagai berskala kecil [3]. Perusahaan makanan kecil memainkan peranan penting dalam penjanaan pekerjaan, pengagihan pendapatan yang lebih baik dan sebagai tempat latihan bagi usahawan luar bandar sebelum melabur dalam perusahaan lebih besar [3].
Satu ulasan menyatakan perkembangan sektor pertanian dan pemprosesan agro-makanan meletakkan Malaysia antara negara ASEAN terkemuka dalam industri makanan dan minuman [4]. Majoriti penduduk Muslim juga memberi peluang kepada Malaysia untuk menjadi hab makanan halal global [4]. Namun, setakat ini hanya pemain besar yang mampu memanfaatkan kelebihan ini, dan masih terdapat kekurangan jentera pemprosesan tempatan untuk membantu PKS [4].
Cabaran Struktur
Produktiviti rendah. Kajian industri pemprosesan makanan Malaysia bagi tempoh 2000 hingga 2006 mendapati pertumbuhan produktiviti faktor keseluruhan bagi PKS ialah negatif 1.3%, berbanding positif 7.3% bagi perusahaan besar [1]. Masalah utama PKS ialah perubahan teknologi [1]. Penyelidikan dan pembangunan (R&D) serta infrastruktur awam merupakan antara penentu positif pertumbuhan produktiviti PKS [1].
Sokongan institusi tidak mencukupi. Malaysia mempunyai Majlis Pembangunan PKS Kebangsaan yang menggerakkan 15 kementerian dan 60 agensi [5]. Namun, ulasan menyimpulkan PKS makanan masih dibelenggu masalah struktur yang memerlukan lebih daripada sokongan institusi, termasuk R&D, inovasi dan pembangunan infrastruktur [5].
Jurang niat dan tindakan. Kajian terhadap 200 pekebun kecil sawit di Sarikei, Sarawak, mendapati tiada seorang pun terlibat dalam pemprosesan hiliran walaupun ada yang menyatakan kesediaan bersyarat untuk melabur [6]. Halangan utama ialah keperluan modal yang tinggi, akses kewangan yang terhad, institusi koperasi yang lemah, kapasiti teknikal yang tidak mencukupi dan kekurangan contoh demonstrasi setempat, bukannya kurang kesedaran atau motivasi [6].
Kajian PKS makanan di Melaka turut menyenaraikan kekangan seperti ketersediaan teknologi, bahan mentah dan kewangan [3].
Kepentingan Jenama dan Pembungkusan
Memproses produk sahaja tidak mencukupi; ia perlu menarik perhatian pembeli.
Elemen jenama. Kajian terhadap 111 responden di Bandar Hilir, Melaka, mendapati nama jenama, pembungkusan dan logo mempunyai hubungan positif dengan niat membeli produk makanan PKS, dengan nama jenama paling kuat [7]. Slogan jenama pula tidak menunjukkan hubungan positif [7].
Label makanan. Kajian terhadap 2,014 pengguna di Lembah Klang mengenal pasti sebab pembelian produk berlabel yang mengandungi maklumat seperti logo halal, bahan dan nilai pemakanan [8].
Reka bentuk pembungkusan. Kajian terhadap 17 sampel pembungkusan snek durian mendapati reka bentuk label pengeluar adalah membosankan [9]. Pengkaji mencadangkan sebahagian maklumat diletakkan dalam kod QR untuk menjimatkan ruang label [9].
Pembungkusan dan niat membeli. Kajian di Malaysia menyokong peranan penting pembungkusan dalam mewujudkan tarikan dan mempengaruhi niat membeli pelanggan [10].
Strategi Pembangunan
Kajian di Indonesia mencadangkan beberapa strategi untuk agroindustri berasaskan PKS, termasuk pembinaan kapasiti dalam pengeluaran dan pemasaran, akses kepada teknologi yang sesuai, penjenamaan dan pemasaran digital, kerjasama melalui pembangunan kluster serta inovasi kepelbagaian produk [11]. Ulasan lain menekankan kepentingan latihan, pemindahan teknologi dan bantuan teknikal [12].
Panduan Praktikal
Pilih produk dengan nilai tambah tinggi dan proses yang sesuai dengan kemampuan anda.
Pastikan kualiti bahan mentah konsisten sebelum memulakan pemprosesan.
Dapatkan sijil keselamatan makanan dan halal daripada pihak berkuasa berkaitan.
Labur dalam nama jenama dan pembungkusan yang menarik serta mematuhi peraturan pelabelan.
Sertai koperasi atau kluster untuk berkongsi peralatan dan kos.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang teknologi pemprosesan, serta FAMA tentang pemasaran.
Kesimpulan
Pemprosesan hasil tani berpotensi meningkatkan pendapatan, tetapi nilai tambah sangat bergantung kepada jenis produk. PKS makanan di Malaysia berperanan penting tetapi menghadapi produktiviti rendah, kekurangan teknologi dan masalah akses modal. Kajian di Sarawak menunjukkan halangan utama bukan kurang minat, tetapi kekurangan modal dan sokongan institusi. Jenama, label dan pembungkusan yang baik pula membantu produk bersaing di pasaran.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat kewangan atau perundangan. Pengeluaran dan penjualan produk makanan tertakluk kepada Akta Makanan 1983 dan peraturan berkaitan.
Rujukan
[1] Yodfiatfinda Danawir Sultan Bhakti (2012). Determinants of productivity growth in the Malaysian food processing industry. Unknown Journal.
[2] Miranthy S Maspaitella et al. (2026). Analysis of Value Added and Income of Processed Tomi-Tomi (Flacourtia Inermis Roxb) Products (A Case Study of the Wayasel MSMEs In Negeri Rutong, Leitimur Selatan District). International Journal of Integrative Sciences. DOI: 10.55927/ijis.v5i6.40.
[3] Mulyaningrum et al. (2013). Food Technology for Small-scale Economic Activities to Address the Aim of Supporting Rural Entrepreneurs ( Case Study on Food Processing Industries in Malacca State ). Unknown Journal.
[4] R. Shamsudin et al. (2020). Agricultural and Food Industries in Malaysia. Unknown Journal. DOI: 10.36877/aafrj.a0000107.
[5] Fatimah Mohamed Arshad, Kusairi Mohd. Noh et al. (2013). Small and Medium Food Enterprises in Malaysia: Institutional Support and Policy Perspectives. Millennial Asia. DOI: 10.1177/0976399613506317.
[6] R. Kemarau et al. (2026). Sustainable Development Challenges in Rural Agri?Economies: A Case of Value?Added Investment Among Palm Oil Smallholders in Sarawak. Sustainable Development. DOI: 10.1002/sd.70850.
[7] Mohd. Din (2016). Brand Elements On Small Medium Enterprises (SMEs) Food Products And Their Impact Towards Consumer Purchase Intention. Unknown Journal.
[8] G. Rezai et al. (2016). Food Labels’ Impact Assessment on Consumer Purchasing Behavior in Malaysia. Journal of Food Products Marketing. DOI: 10.1080/10454446.2013.856053.
[9] H. Siek et al. (2023). A Study of the Corporate Design Packaging of Malaysia’s Processed Food. J. Inf. Knowl. Manag.. DOI: 10.1142/s0219649223500260.
[10] S. Yeo et al. (2020). Product Packaging: Impact on Customers’ Purchase Intention. International Journal of Business and Society. DOI: 10.33736/ijbs.3298.2020.
[11] S. Safruddin (2025). Strategies for Developing MSME-Based Agroindustry to Increase the Added Value of Agricultural Products. West Science Agro. DOI: 10.58812/wsa.v3i04.2444.
[12] A. Jones (2025). The Development of Small-Scale Food Processing Enterprises. The Papua New Guinea Journal of Agriculture, Forestry and Fisheries. DOI: 10.67387/pngjaff.v37i1.988.
