Rumpai laut kini bukan sekadar sumber makanan tradisional masyarakat pesisir pantai, tetapi juga menjadi salah satu komoditi penting yang menyumbang kepada ekonomi marin negara. Di Malaysia, industri ini berkembang pesat di Sabah sejak akhir 1970-an, berasaskan potensi bioteknologi dan nilai tambah yang tinggi dalam pasaran global.
Pembangunan industri rumpai laut tidak hanya tertumpu kepada aktiviti pengkulturan, tetapi turut melibatkan penyelidikan, inovasi teknologi dan pembangunan produk hiliran yang berteraskan sains. Pendekatan ini meletakkan Malaysia di landasan baharu untuk memanfaatkan kekayaan biodiversiti laut bagi menjana ekonomi lestari.
Peranan Penyelidikan dalam Pengukuhan Industri
Sejak tahun 1980-an, pelbagai institusi penyelidikan dan agensi kerajaan telah memainkan peranan penting dalam pembangunan teknologi rumpai laut. Antara yang aktif ialah Jabatan Perikanan Sabah (JPS), MARDI, Universiti Malaysia Sabah (UMS), Universiti Malaya (UM) dan Universiti Putra Malaysia (UPM).
Bidang penyelidikan utama meliputi:
- Pemilihan dan pembiakan baka benih rumpai laut untuk meningkatkan kadar pertumbuhan dan ketahanan terhadap penyakit.
- Pembangunan kaedah pengkulturan mesra alam seperti penggunaan eco-friendly line (EFL) bagi menggantikan tali plastik dan pelampung PET yang mencemar persekitaran laut.
- Inovasi kaedah pengeringan yang cekap tenaga dan kos rendah, sesuai untuk penternak kecil.
- Teknologi pemprosesan karagenan dan agar bagi menghasilkan bahan mentah berkualiti untuk industri makanan, farmaseutikal dan kosmetik.
Selain penyelidikan saintifik, aspek sosioekonomi turut diteliti, termasuk model perniagaan tani berasaskan pasaran dan pendekatan value chain integration yang menghubungkan sektor huluan dan hiliran.
Inovasi Teknologi dan Aplikasi Hiliran
Rumpai laut merupakan sumber utama kepada tiga jenis biopolimer marin โ agar, alginat dan karagenan. Daripada ketiga-tiga ini, karagenan mendapat perhatian utama kerana penggunaannya yang luas dalam industri makanan, kosmetik dan farmaseutikal.
Inovasi dalam sektor hiliran telah membolehkan pengeluaran karagenan separa halus (Semi-Refined Carrageenan, SRC) secara tempatan oleh kilang seperti Tacara Sdn. Bhd. di Tawau dan Lucky Frontier Sdn. Bhd. di Semporna. Pembangunan teknologi ini penting kerana ia mengurangkan kebergantungan kepada pengilang luar, sekali gus meningkatkan nilai eksport Malaysia.
Selain karagenan, penyelidikan terkini menunjukkan bahawa ekstrak rumpai laut seperti Kappaphycus alvarezii dan Eucheuma denticulatum mengandungi sebatian antioksidan dan bioaktif yang berpotensi digunakan dalam:
- Makanan kesihatan dan minuman fungsian (contohnya serbuk rumpai laut atau minuman detoks).
- Produk kosmetik semula jadi seperti pelembap, skrub, dan serum anti-penuaan.
- Suplement nutraseutikal, khususnya dalam pengawalan berat badan dan kolesterol.
Kajian Awang-Kanak & Abu Bakar (2019) turut mencadangkan pembangunan produk seperti teh rumpai laut, serbuk antioksidan semula jadi, serta minyak pati marin sebagai sebahagian daripada strategi inovasi produk tempatan.
Penyepaduan Huluan dan Hiliran
Bagi memastikan pembangunan industri yang mampan, penyepaduan rantaian nilai daripada ladang hingga ke pasaran sangat penting. Pendekatan ini melibatkan tiga komponen utama:
- Sektor Huluan (Pengeluaran):
Fokus kepada penambahbaikan sistem pengkulturan, pengurusan input, dan pemantauan kualiti air laut. - Sektor Pertengahan (Pemprosesan):
Penubuhan pusat pengumpulan dan pengeringan komuniti bagi menstabilkan kualiti bahan mentah serta menambah peluang pekerjaan tempatan. - Sektor Hiliran (Produk Komersial):
Pembangunan produk makanan, farmaseutikal dan kosmetik yang menggunakan bahan aktif daripada rumpai laut.
Dengan menggabungkan ketiga-tiga komponen ini, industri rumpai laut dapat beralih daripada pengeluaran bahan mentah kepada ekonomi nilai tambah, sejajar dengan strategi bioekonomi biru Malaysia.
Cabaran Penyelidikan dan Inovasi
Walaupun pelbagai kemajuan telah dicapai, beberapa cabaran masih wujud:
- Skala operasi kecil yang menyukarkan pelaburan dalam penyelidikan berskala besar.
- Kekurangan infrastruktur pemprosesan tempatan, menyebabkan sebahagian besar hasil masih dieksport dalam bentuk mentah.
- Ketidaktentuan harga global karagenan, yang menjejaskan keuntungan penternak kecil.
- Keperluan piawaian dan pensijilan antarabangsa untuk menembusi pasaran Eropah dan Jepun.
Mengatasi cabaran ini memerlukan pendekatan bersepadu antara agensi penyelidikan, sektor swasta dan komuniti nelayan tempatan melalui model koperasi atau perusahaan sosial.
Masa Depan Industri Rumpai Laut Malaysia
Potensi pengembangan industri rumpai laut Malaysia sangat besar โ bukan sahaja dari segi pengeluaran, tetapi juga dalam penyelidikan saintifik dan inovasi produk. Dengan permintaan global terhadap bahan semula jadi yang meningkat, Malaysia boleh memposisikan dirinya sebagai pusat penyelidikan dan pemprosesan rumpai laut tropika di rantau Asia Tenggara.
Pembangunan industri rumpai laut juga selari dengan agenda kelestarian ekonomi biru (Blue Economy) yang menekankan pemeliharaan sumber marin sambil menjana pendapatan kepada komuniti pesisir pantai. Melalui dasar yang progresif, sokongan penyelidikan dan pelaburan sektor swasta, Malaysia berpotensi menjadi peneraju utama dalam penghasilan produk bioaktif berasaskan rumpai laut.
Kesimpulan
Integrasi antara penyelidikan, inovasi dan keusahawanan merupakan kunci utama dalam mentransformasikan industri rumpai laut Malaysia. Dengan asas saintifik yang kukuh, pendekatan lestari dan penglibatan komuniti tempatan, rumpai laut mampu menjadi pemacu baharu dalam ekonomi pertanian dan maritim negara.
Dari ladang pesisir Semporna hingga ke makmal universiti dan pasaran global, rumpai laut melambangkan gabungan antara ilmu tradisional dan inovasi moden โ satu bukti bahawa sumber laut Malaysia bukan sekadar hasil semula jadi, tetapi juga aset ekonomi strategik untuk masa depan.
Rujukan
Awang-Kanak, F. & Abu Bakar, M. F. (2019). Traditional Vegetable Salad (Ulam) of Borneo as Source of Functional Food. Food Research, 4(1), 1โ10.
Universiti Tun Hussein Onn Malaysia (Pagoh Campus) & Universiti Malaysia Sabah.
DOI: 10.26656/fr.2017.4(1).138
Rashilah Mohamad, Muhammad Faireal Ahmad, Nur Fazliana Md Noh, Nur Azlina Saari & Abd. Malek Othman. (2013). Daya Maju dan Daya Saing Industri Rumpai Laut Malaysia (Viability and Competitiveness of Seaweed Industry in Malaysia). Economic and Technology Management Review, Vol. 8, 1โ11.
Institut Penyelidikan dan Kemajuan Pertanian Malaysia (MARDI), Serdang.
Kata kunci: rumpai laut, inovasi, karagenan, penyelidikan, MARDI, UMS, NKEA, bioekonomi biru, produk nilai tambah
