Kaktus sering dikaitkan dengan kawasan gurun yang panas dan kering. Namun, taburan keluarga tumbuhan Cactaceae sebenarnya jauh lebih kompleks daripada gambaran gurun semata-mata. Sesetengah negara mempunyai kepelbagaian spesies kaktus yang sangat tinggi, manakala negara lain mempunyai populasi besar akibat pengenalan manusia untuk tujuan pertanian, makanan, pagar hidup atau tanaman hiasan.
Berdasarkan dokumen ini, Mexico merupakan negara yang mempunyai kepelbagaian kaktus tertinggi di dunia. Negara-negara Amerika Selatan seperti Brazil, Argentina, Bolivia dan Peru pula turut menjadi pusat penting kepelbagaian Cactaceae.
Mexico: Pusat Utama Kepelbagaian Kaktus Dunia
Mexico mempunyai kedudukan yang sangat istimewa dari sudut kepelbagaian kaktus. Dokumen ini melaporkan bahawa sebanyak 669 spesies daripada 63 genera telah direkodkan di Mexico dan hampir 80% daripadanya merupakan spesies endemik.
Walau bagaimanapun, jumlah spesies yang dilaporkan berbeza antara kajian. Anggaran lain meletakkan kepelbagaian kaktus Mexico pada sekitar 563 hingga 586 spesies dalam kira-kira 50 genera. Walaupun terdapat variasi angka, pelbagai kajian masih meletakkan Mexico sebagai kawasan paling kaya dengan spesies kaktus.
Salah satu kawasan yang amat penting ialah Gurun Chihuahuan, yang dianggap sebagai pusat kepelbagaian terbesar Cactaceae. Kawasan ini dilaporkan mempunyai sekitar 367 spesies dalam 43 genera.
Selain kaya dengan spesies, dokumen turut menyatakan bahawa Mexico merupakan pengeluar kaktus terbesar di dunia dengan sumbangan sekitar 45% daripada pengeluaran global.
Keadaan ini memperlihatkan bahawa Mexico bukan sekadar mempunyai banyak pokok kaktus, tetapi merupakan salah satu pusat biodiversiti paling penting bagi keluarga tumbuhan ini.
Brazil: Kepelbagaian Tinggi di Kawasan Caatinga
Selepas Mexico, beberapa negara di Amerika Selatan turut mempunyai kepelbagaian kaktus yang tinggi. Antaranya ialah Brazil, Argentina, Bolivia dan Peru, yang juga kaya dengan spesies endemik.
Brazil mempunyai pelbagai spesies daripada genus seperti Pilosocereus, Cereus dan Facheiroa. Kawasan Caatinga pula merupakan salah satu habitat penting bagi kaktus kolumnar asli.
Jadual pada halaman pertama dokumen meletakkan Brazil dengan anggaran sekitar 586 spesies, di samping menonjolkan kekayaan genus endemik dan kepentingan kawasan Caatinga sebagai pusat kepelbagaian kaktus.
Argentina: Negara Megadiverse untuk Cactaceae
Argentina juga merupakan antara negara penting dari segi kepelbagaian kaktus.
Dokumen melaporkan bahawa negara ini mempunyai sekitar 200 hingga 300 spesies daripada 36 genera, dengan kira-kira 50% spesies bersifat endemik. Oleh sebab itu, Argentina dianggap sebagai sebuah negara yang mempunyai kepelbagaian Cactaceae sangat tinggi atau megadiverse.
Kawasan utara Argentina, khususnya Jujuy dan Salta, turut dikenal pasti sebagai wilayah yang mempunyai kekayaan spesies kaktus yang luar biasa.
Bolivia dan Pusat Andes Tengah Selatan
Bolivia merupakan sebahagian daripada satu lagi pusat kepelbagaian utama kaktus iaitu Andes Tengah Selatan.
Pusat ini merangkumi lembah kering di Bolivia tengah dan selatan serta bahagian utara Argentina. Secara keseluruhannya, kawasan tersebut mempunyai sekitar 214 spesies dalam 37 genera, menjadikannya pusat kepelbagaian Cactaceae terbesar di Amerika Selatan yang disebut dalam dokumen.
Wilayah Tarija di Bolivia bersama kawasan Jujuy dan Salta di Argentina turut mempunyai kepelbagaian dan kekayaan spesies yang sangat tinggi.
Peru: Kaya dengan Spesies Endemik
Peru turut disenaraikan sebagai salah satu negara yang kaya dengan spesies kaktus endemik.
Dokumen menonjolkan kewujudan kaktus kolumnar di kawasan Andes sebagai salah satu ciri penting kepelbagaian Cactaceae di negara tersebut.
Walaupun dokumen tidak memberikan jumlah keseluruhan spesies bagi Peru, kedudukannya bersama Mexico, Brazil, Argentina dan Bolivia menunjukkan bahawa rantau Amerika merupakan pusat utama evolusi dan kepelbagaian keluarga Cactaceae.
Tujuh Pusat Kepelbagaian Utama Kaktus
Menariknya, kepelbagaian kaktus tidak tersebar secara seragam.
Dokumen menyatakan bahawa terdapat tujuh pusat kepelbagaian Cactaceae. Empat daripadanya terletak di Amerika Tengah dan Utara, iaitu:
- Chihuahua
- Puebla–Oaxaca
- Sonora–Sinaloan
- Jalisco
Tiga lagi berada di Amerika Selatan, iaitu:
- Andes Tengah Selatan
- Caatinga
- Mata Atlantica
Pembahagian ini menunjukkan bahawa kepelbagaian kaktus banyak tertumpu di beberapa kawasan tertentu yang menjadi habitat penting kepada pelbagai spesies.
Banyak Kaktus Tidak Semestinya Bermaksud Spesies Asli
Satu aspek penting yang perlu dibezakan ialah antara negara yang kaya dengan spesies kaktus asli dengan negara yang mempunyai banyak kaktus akibat pengenalan manusia.
Di luar julat asal Cactaceae, beberapa negara mempunyai populasi kaktus yang besar tetapi sebahagiannya dianggap sebagai tumbuhan invasif. Dokumen menyenaraikan Australia dengan 39 spesies invasif, Afrika Selatan 35 spesies dan Sepanyol 24 spesies sebagai antara kawasan utama invasi kaktus di dunia.
Spesies Opuntia ficus-indica pula merupakan antara spesies invasif yang paling meluas dan dilaporkan terdapat di 22 negara.
Ini bermaksud sesebuah negara boleh mempunyai populasi kaktus yang besar tanpa menjadi pusat asal kepelbagaian tumbuhan tersebut.
Ethiopia: Kaktus dalam Skala Landskap
Contoh menarik dapat dilihat di Ethiopia.
Kaktus pear atau Opuntia ficus-indica telah diperkenalkan ke kawasan Tigray di utara Ethiopia sejak tahun 1848. Kini, tanaman tersebut dilaporkan meliputi sekitar 379,338 hektar, bersamaan kira-kira 7.4% daripada keseluruhan kawasan tanah rantau berkenaan.
Angka ini menunjukkan betapa luasnya sesuatu spesies kaktus boleh berkembang selepas diperkenalkan ke kawasan yang mempunyai keadaan persekitaran sesuai.
Kenya dan Afrika Timur
Di utara Kenya, beberapa spesies seperti Opuntia ficus-indica, Opuntia exaltata dan Cereus peruvianus telah diperkenalkan sebagai tanaman tahan kemarau, sumber makanan dan pagar hidup.
Namun, terdapat juga cabaran apabila sesuatu spesies menjadi terlalu agresif. Opuntia stricta, misalnya, dilaporkan telah merebak di beberapa kawasan Kenya, Tanzania dan Ethiopia walaupun bukan tumbuhan asli rantau tersebut.
Fenomena ini memperlihatkan dua sisi kaktus: tumbuhan ini boleh berguna dalam kawasan kering, tetapi pengenalannya ke habitat baharu juga perlu dikawal supaya tidak menjadi spesies invasif.
Maghribi dan Pengeluaran Kaktus Pear
Maghribi pula merupakan contoh negara yang mempunyai pengeluaran kaktus secara komersial dalam skala besar.
Dokumen melaporkan bahawa pengeluaran kaktus pear melebihi 1.2 juta tan daripada kawasan seluas 150,000 hektar pada tahun 2011.
Ini menunjukkan bahawa kaktus bukan sahaja penting dari perspektif biodiversiti, malah boleh mempunyai nilai pertanian dan ekonomi yang besar di sesetengah negara.
Negara Mana Paling Banyak Kaktus?
Jika persoalannya ialah negara yang mempunyai kepelbagaian spesies kaktus asli tertinggi, jawapan berdasarkan dokumen ini ialah Mexico.
Mexico mempunyai antara 563 hingga 669 spesies, dengan peratusan endemisme yang sangat tinggi. Brazil, Argentina, Bolivia dan Peru pula merupakan pusat kepelbagaian penting selepas Mexico.
Namun, jika dilihat dari segi populasi kaktus yang diperkenalkan atau ditanam secara meluas, negara seperti Ethiopia, Kenya, Maghribi, Afrika Selatan, Australia dan Sepanyol juga mempunyai populasi yang besar.
Oleh sebab itu, istilah “negara yang banyak pokok kaktus” perlu dilihat daripada sekurang-kurangnya dua perspektif: jumlah dan kepelbagaian spesies asli, serta keluasan atau populasi tanaman yang diperkenalkan.
Kesimpulan
Keluarga Cactaceae mempunyai pusat kepelbagaian utama yang sangat jelas di benua Amerika. Mexico merupakan pusat terpenting, diikuti beberapa negara Amerika Selatan seperti Brazil, Argentina, Bolivia dan Peru.
Gurun Chihuahuan, Caatinga dan Andes Tengah Selatan merupakan antara kawasan utama yang menyimpan kekayaan spesies kaktus yang tinggi.
Pada masa yang sama, penyebaran kaktus melalui aktiviti manusia telah menyebabkan tumbuhan ini kini terdapat secara meluas di Afrika, Australia dan Eropah. Di beberapa tempat, kaktus menjadi tanaman berguna untuk makanan, pertanian dan kawasan kering, manakala di lokasi lain ia boleh bertukar menjadi tumbuhan invasif.
Justeru, cerita tentang kaktus bukan sekadar cerita mengenai tumbuhan gurun. Ia juga berkait rapat dengan biodiversiti, endemisme, adaptasi terhadap kemarau, pertanian, ekonomi dan pengurusan spesies invasif.
Sumber Rujukan
Barbarich, M., Otegui, F., Esteven, A. S., Soto, I., & Varone, L. (2021). A protocol for health assessment of cacti populations: A case study from Northwestern Argentina. Ecological Indicators, 121, 107174.
Bartal, Z. P., Károlyi, C., Németh, A., & Bakacsy, L. (2026). Patterns of detected illegal cactus collection in Mexico based on a confiscation case. Global Ecology and Conservation.
Gebreziher, H. G., et al. (2025). Trends of Cochineal (Dactylopius coccus) Infestation as Affected by Armed Conflict, and Intervention Mechanisms for Sustainable Management in Tigray, Northern Ethiopia. Plants, 14.
Khan, D., Harris, A., Zaman, Q. U., Wang, H., Wen, J., Landis, J. B., & Wang, H. (2024). The evolutionary history and distribution of cactus germplasm resources, as well as potential domestication under a changing climate. Journal of Systematics and Evolution, 62.
Meaza, H., et al. (2024). Understanding cactus pear status for improved ecosystem services in northern Ethiopia. Discover Environment, 2.
Mesele, T. L., & Berhe, H. K. (2024). Cactus roles and impacts of cochineal insect on cactus performance in Southern Tigray, Ethiopia. Environment, Development and Sustainability, 27, 26165–26189.
Muchane, M., Muchai, M., Mungai, G., & Wambugu, W. (2017). Diversity, Potential Utilization and Management of Cacti in Northern Kenya.
Nóvoa, A., Roux, J. L. L., Robertson, M., Wilson, J. R. U., & Richardson, D. (2014). Introduced and invasive cactus species: a global review. AoB Plants, 7.
Ortega-Baes, P., et al. (2009). Diversity and Conservation in the Cactus Family.
Ortega-Baes, P., & Godínez-Alvarez, H. (2006). Global Diversity and Conservation Priorities in the Cactaceae. Biodiversity & Conservation, 15, 817–827.
Shackleton, R., Witt, A., Piroris, F. M., & Wilgen, B. W. (2017). Distribution and socio-ecological impacts of the invasive alien cactus Opuntia stricta in eastern Africa. Biological Invasions, 19, 2427–2441.
Slot, L., & Fort, F. (2024). Drivers of Adoption of Sustainable Prickly Pear (Opuntia ficus-indica) Innovations and Conservation Agriculture by Smallholder Farmers in Morocco. Agronomy.
Keyword: kaktus, Cactaceae, negara paling banyak kaktus, Mexico, kaktus Mexico, kepelbagaian kaktus, spesies kaktus, kaktus endemik, Gurun Chihuahuan, Brazil, Caatinga, Argentina, Bolivia, Peru, Andes, Opuntia ficus-indica, kaktus pear, prickly pear, kaktus invasif, biodiversiti kaktus, tumbuhan tahan kemarau, habitat kaktus, pengeluaran kaktus, pertanian kaktus, spesies invasif
