Nilai cengkih bukan hanya pada bunga keringnya. Daun cengkih yang gugur, yang sering dianggap sisa kebun, boleh disuling menjadi minyak bernilai tinggi. Kajian dari Indonesia menunjukkan cara pengeringan, penyulingan dan pemprosesan daun boleh meningkatkan kualiti dan pendapatan pekebun.
Masa Tuaian Bunga
Satu kajian mendapati kuntum pada peringkat berbunga memberikan minyak terbaik. Kuntum pokok muda (3 hingga 4 tahun) menghasilkan minyak 16.73%, lebih tinggi berbanding pokok matang 45 tahun (14.93%) [1].
Kandungan eugenol 68.05% hingga 82.38%, tertinggi pada peringkat berbunga pokok matang [1].
Bagi cengkih hutan Maluku, tuaian terbaik ialah apabila satu atau dua kuntum dalam sejambak sudah kembang [2].
Pengeringan Bunga
| Kajian | Kaedah | Penemuan |
|---|---|---|
| Toli-Toli | Ketuhar 50°C hingga lembapan 13% | Eugenol, isoeugenol dan kavikol meningkat; ester dan monoterpena menurun [3] |
| Toli-Toli | Pengeringan matahari hingga lembapan 13% | Komponen utama kekal eugenol, eugenil asetat dan kariofilena [4] |
Kuntum kering di Semarang mempunyai kandungan air 5.73% hingga 6.82% dan minyak 14.67% hingga 17.96% [5].
Minyak Daun Cengkih
Hasil penyulingan
Penyulingan air daun cengkih selama 90 minit menghasilkan 5.4% minyak yang memenuhi standard SNI [6].
Daun yang dipotong kepada 2 cm menghasilkan 5.45% minyak [7].
Daun yang dicincang kepada 25% panjang asal menghasilkan hasil tertinggi dalam satu kajian [8].
Kesan ketinggian
Di Bali, daun cengkih dari tanah rendah (300 m) menghasilkan minyak 2.05%, lebih tinggi berbanding 600 m (1.45%) dan 900 m (1.85%). Semua memenuhi standard SNI [9].
Meningkatkan kualiti
Penyulingan vakum meningkatkan kandungan eugenol minyak daun daripada 68% kepada 80.58% dan mengurangkan kariofilena kepada 10%, memenuhi standard antarabangsa [10].
Penghancur daun dan dandang keluli tahan karat meningkatkan hasil dan kecerahan minyak [11].
Nilai Ekonomi
Di Kepulauan Mentawai, daun cengkih gugur dianggarkan 15.9 tan seminggu. Perniagaan penyulingan dianggarkan mempunyai nisbah R/C 1.79 dan tempoh pulangan modal 2 tahun 8 bulan [12].
Di Bone, Sulawesi Selatan, penyulingan minyak daun cengkih memberikan nilai tambah 65.7% dengan pendapatan bulanan purata sekitar Rp38.7 juta [13].
Panduan untuk Pekebun
1. Tuai kuntum pada peringkat yang betul untuk kandungan minyak tertinggi [1][2].
2. Keringkan hingga lembapan sekitar 13% atau kurang [3][4].
3. Kumpul daun gugur sebagai bahan mentah minyak [12].
4. Cincang daun sebelum disuling [7][8].
5. Gunakan peralatan keluli tahan karat untuk minyak yang lebih jernih [11].
Soalan Lazim
Bolehkah daun cengkih dijual?
Ya, sebagai bahan mentah minyak daun cengkih [12][13].
Berapa hasil minyak daun cengkih?
Sekitar 2% hingga 5.5% bergantung pada kaedah dan lokasi [6][9].
Adakah perniagaan penyulingan menguntungkan?
Kajian di Indonesia menunjukkan ia menguntungkan [12][13], tetapi bergantung pada harga pasaran.
Kesimpulan
Pengurusan lepas tuai yang baik meningkatkan nilai bunga cengkih, manakala penyulingan daun mengubah sisa kebun menjadi sumber pendapatan tambahan. Pekebun boleh mempertimbangkan penyulingan berkumpulan untuk berkongsi kos peralatan.
Rujukan
[1] Faisal Nur Alfikri et al. (2020). Yield, Quality, and Antioxidant Activity of Clove (Syzygium aromaticum L.) Bud Oil at the Different Phenological Stages in Young and Mature Trees. Scientifica. DOI: 10.1155/2020/9701701.
[2] A. S. Mahulette et al. (2019). Morphological Traits of Maluku Native Forest Clove (Syzygium aromaticum L. Merr & Perry). Journal of Tropical Crop Science. DOI: 10.29244/jtcs.6.02.105-111.
[3] V. Murni et al. (2017). Effect of oven drying and storage on essential oil composition of clove (Syzygium aromaticum) from Toli-Toli. DOI: 10.1063/1.4991188.
[4] L. Hastuti et al. (2017). The influence of sun drying process and prolonged storage on composition of essential oil from clove buds (Syzygium aromaticum). DOI: 10.1063/1.4991196.
[5] M. Susilowati et al. (2024). Yield and morphological characteristics of cloves from Semarang plantation, Indonesia. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/1377/1/012097.
[6] Novi Caroko et al. (2023). Assessment of Production Rate and Quality Analysis of Essential Oil of Clove Oil Obtained from Hydro-Distillation of Clove Leaves. E3S Web of Conferences. DOI: 10.1051/e3sconf/202342504007.
[7] Raharjo et al. (2024). The Influence of Clove Leaf Size Variations on the Characteristics of Clove Leaf Essential Oil Production. BIO Web of Conferences. DOI: 10.1051/bioconf/202413703017.
[8] Ayu Ida (2025). Quality Characteristics of Clove Leaf Essential Oil Based on Leaf Pretreatment Using the Steam Distillation Method. Jurnal Online Pertanian Tropik. DOI: 10.32734/jpt.v12i1.17252.
[9] Luh Gede Artha Saridewi Wijaya et al. (2022). Analisis Minyak Atsiri Daun Cengkeh (Syzygium aromaticum L.) Dari Tempat Tumbuh Dengan Ketinggian Yang Berbeda. Metamorfosa: Journal of Biological Sciences. DOI: 10.24843/metamorfosa.2022.v09.i02.p15.
[10] D. Alighiri et al. (2018). Quality improvement by batch vacuum distillation and physicochemical characterization of clove leaf oil in Central Java, Indonesia. Journal of Physics: Conference Series. DOI: 10.1088/1742-6596/983/1/012163.
[11] Musthofa Lutfi et al. (2020). Appropriate technology application of traditional clove oil production, effort to up-grade quality. Advances in Food Science, Sustainable Agriculture and Agroindustrial Engineering. DOI: 10.21776/ub.afssaae.2020.003.02.5.
[12] Pramono Sasongko et al. (2022). Potensi Usaha Pengolahan Minyak Atsiri Daun Cengkeh di Kecamatan Sipora Selatan Kabupaten Kepulauan Mentawai. Journal of Food Technology and Agroindustry. DOI: 10.24929/jfta.v4i2.2127.
[13] A. Nurhaliza (2025). Analisis Nilai Tambah, Profitabilitas dan Sensitivitas Agroindustri Penyulingan Minyak Daun Cengkeh di Kabupaten Bone. Agrifo: Jurnal Agribisnis Universitas Malikussaleh. DOI: 10.29103/ag.v10i2.24115.
