Pokok cengkih ialah pokok malar hijau yang boleh hidup dan berbunga lebih seratus tahun. Bunga cengkih yang dijual ialah kuntum bunga yang belum kembang dan dikeringkan. Kajian dari Indonesia dan India memberi panduan tentang keadaan tumbuh, ketinggian tapak, pembiakan dan potensi hasil sepokok.
Mengenali Pokok Cengkih
Pokok cengkih tumbuh setinggi 10 hingga 12 meter, mula berbunga sekitar empat tahun selepas tanam dan terus mengeluarkan kuntum bunga selama seratus tahun atau lebih [1].
Di kawasan tropika, cengkih lebih suka tanah merah di kawasan tinggi yang lebih sejuk [1].
Bunga terletak di hujung dahan, jadi bilangan pucuk menentukan hasil [2].
Ketinggian Tapak
Satu kajian di Perbukitan Menoreh, Indonesia membandingkan tiga zon ketinggian [3]:
| Zon | Ketinggian | Penemuan |
|---|---|---|
| Rendah | 345 m | Tekanan suhu, hasil lebih rendah |
| Tengah | 612 m | Prestasi fisiologi dan hasil bunga terbaik, isi padu minyak tertinggi |
| Atas | 872 m | Tekanan suhu, tetapi kandungan eugenol lebih tinggi |
Suhu dan kelembapan relatif merupakan faktor dominan yang menentukan hasil dan kualiti [3].
Potensi Hasil Sepokok
Di Sulawesi Selatan, pokok induk hasil tinggi mencatatkan hasil bunga segar 96.47 hingga 169.22 kg sepokok, dengan kandungan minyak 12.64% hingga 19.67% [4].
Di Semarang, Jawa Tengah, hasil bunga segar sepokok berubah-ubah antara 40 hingga 100 kg. Pokok purata setinggi 11.72 m dengan 12 hingga 20 kuntum bunga setiap jambak [5].
Produktiviti nasional Indonesia hanya sekitar 260 hingga 360 kg sehektar, hampir 50% di bawah potensi, dipengaruhi perubahan iklim [6].
Pembiakan
Biji
Cengkih yang dibiak daripada biji mempunyai variasi genetik yang tinggi [7].
Cantuman
Satu kajian mendapati batang penanti berumur 4 minggu yang dirawat dengan asid giberelik memberikan kejayaan cantuman 81.33% dan kadar hidup 56.67% [7]. Cantuman membolehkan anak pokok mewarisi ciri pokok induk.
Memilih Bahan Tanaman
Jenis Zanzibar mempunyai ciri bunga tiub merah jambu hingga merah [5].
Bagi cengkih hutan Maluku, kumpulan berdaun dan berbunga besar paling sesuai untuk dikomersialkan kerana masa tuaian paling awal [8].
Di India, 30 aksesi hasil tinggi telah dikenal pasti di Ghats Barat [9].
Panduan Penanaman
1. Pilih tapak sederhana tinggi jika boleh, kerana zon tengah memberi hasil terbaik dalam satu kajian [3].
2. Gunakan anak pokok cantuman dari pokok induk hasil tinggi [7][4].
3. Jangka bunga pertama sekitar tahun keempat [1].
4. Bina kerjasama dengan kumpulan peladang untuk pengurusan yang lebih baik [10].
5. Rujuk Jabatan Pertanian tentang kesesuaian kawasan di Malaysia.
Soalan Lazim
Bila pokok cengkih mula berbunga?
Sekitar empat tahun selepas tanam [1].
Berapa hasil sepokok?
Pokok hasil tinggi di Sulawesi mencatatkan hingga 169 kg bunga segar [4].
Adakah cengkih sesuai di tanah rendah?
Satu kajian mendapati zon rendah mengalami tekanan suhu dan hasil lebih rendah [3].
Kesimpulan
Cengkih ialah tanaman jangka panjang yang memerlukan tapak yang sesuai dan bahan tanaman yang baik. Kawasan sederhana tinggi dan anak pokok cantuman daripada pokok induk terpilih membantu memaksimumkan hasil. Kajian dari Malaysia tidak ditemui, jadi rujukan kepada agensi tempatan amat penting.
Rujukan
[1] M. Shamina (2022). Improved Farming Practices for the Cultivation of Spice, Clove (Syzygium aromaticum) in India. Bhartiya Krishi Anusandhan Patrika. DOI: 10.18805/bkap387.
[2] Ireng Darwati et al. (2025). Isolation and expression of terminal flower1 (TFL1) gene in clove (Syzygium aromaticum L.). BMC Research Notes. DOI: 10.1186/s13104-025-07581-w.
[3] Yovi Avianto et al. (2024). Analyzing the Influence of Altitudinal Gradients on Clove Physiology and Yield in the Menoreh Highlands. Jurnal Biologi Tropis. DOI: 10.29303/jbt.v24i4.7562.
[4] M. Susilowati et al. (2025). Morphological and yield traits of clove (Syzygium aromaticum) cultivated in South Sulawesi, Indonesia. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/1469/1/012008.
[5] M. Susilowati et al. (2024). Yield and morphological characteristics of cloves from Semarang plantation, Indonesia. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/1377/1/012097.
[6] Dudy Nugroho et al. (2026). Agroclimatic Determinants of Clove Production in Indonesia. Journal of Global Sustainable Agriculture. DOI: 10.32502/jgsa.v6i2.1525.
[7] Ireng Darwati et al. (t.t.). Influence of rootstock age and gibberellin on the survival rate of clove (Syzygium aromaticum L. Merr. & Perr.) grafting.
[8] A. S. Mahulette et al. (2019). Morphological Traits of Maluku Native Forest Clove (Syzygium aromaticum L. Merr & Perry). Journal of Tropical Crop Science. DOI: 10.29244/jtcs.6.02.105-111.
[9] G. S. Sreekala et al. (2024). South Western Ghats of India: A niche of clove (Syzygium aromaticum (L.) Merr. & Perry) diversity. Plant Science Today. DOI: 10.14719/pst.3405.
[10] E. W. Riptanti et al. (2019). Revitalization of cloves cultivation in Central Java, Indonesia. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/314/1/012085.
