Cekur (Kaempferia galanga) ialah sejenis rizom beraroma daripada keluarga halia (Zingiberaceae). Di Malaysia, cekur sering digunakan dalam nasi ulam, sambal, jamu dan ubat tradisional. Daunnya juga dimakan sebagai ulam. Dalam bahasa Indonesia ia dikenali sebagai “kencur”, manakala dalam bahasa Inggeris disebut “aromatic ginger” atau “sand ginger” [1]. Artikel ini merumuskan apa yang benar-benar dibuktikan oleh kajian saintifik tentang khasiat cekur, dan apa yang masih belum terbukti.
Asal-Usul dan Taburan
Cekur dikatakan berasal dari India dan kini tersebar di China, Bangladesh, Myanmar, Thailand, Indonesia, Malaysia, Vietnam dan beberapa negara Afrika [2]. Ia ditanam secara meluas di kebanyakan negara Asia Tenggara termasuk Kemboja, Vietnam, Malaysia, Thailand dan Indonesia [3]. Beberapa ulasan menggambarkan cekur sebagai tumbuhan ubat yang terancam akibat penuaian berlebihan, kerana rizomnya ialah bahagian yang dimakan dan juga bahan untuk menanam semula [4].
Kegunaan Tradisional
Cekur mempunyai sejarah panjang dalam perubatan tradisional Asia. Antara kegunaan yang dilaporkan dalam ulasan saintifik [2][3][5]:
Batuk, selesema dan demam
Sakit kepala dan sakit gigi
Rematik, sakit sendi dan patah tulang
Tekanan darah tinggi
Masalah pencernaan dan angin
Luka dan penyakit kulit
Ulser mulut dan lepuh lidah pada bayi
Kajian pada daun cekur turut menyebut kegunaan tradisional masyarakat Melayu untuk ulser mulut, sakit kepala dan sakit tekak [6].
Kandungan Utama
Lebih 90 sebatian telah dikenal pasti dalam rizom cekur, termasuk terpenoid, fenolik, flavonoid, diarilheptanoid, asid lemak dan ester [5]. Sebatian paling penting ialah:
| Sebatian | Keterangan |
|---|---|
| Etil p-metoksisinamat (EPMC) | Sebatian utama, dikaitkan dengan kebanyakan aktiviti biologi [7] |
| Etil sinamat | Sebatian kedua utama; dikaitkan dengan kesan relaksasi saluran darah [8] |
| Kaempferol dan kaempferida | Flavonoid [2] |
| 1,8-sineol, borneol, kamfena | Komponen minyak pati [9] |
Kajian minyak pati rizom cekur yang tumbuh di Malaysia mendapati 54 komponen, dengan etil trans-p-metoksisinamat (51.6%) dan etil sinamat (16.5%) sebagai komponen utama [10]. Butiran lanjut dalam artikel kedua siri ini.
Ringkasan Bukti Mengikut Bidang
| Bidang | Jenis bukti utama | Kekuatan |
|---|---|---|
| Anti-radang dan penahan sakit | Kajian haiwan dan makmal | Praklinikal |
| Ulser mulut dan luka | Kajian haiwan dan formulasi | Praklinikal |
| Tekanan darah | Kajian haiwan dan tisu; satu kajian rendaman kaki tanpa kumpulan kawalan | Lemah |
| Antibakteria | Kajian makmal | Praklinikal |
| Penghalau nyamuk | Kajian makmal dan lapangan pada sukarelawan | Sederhana (untuk kegunaan luaran) |
| Antioksidan | Kajian makmal dan ikan zebra | Praklinikal |
Anti-radang
Ini bidang yang paling banyak dikaji. Kajian pada tikus mendapati ekstrak kloroform cekur merencat bengkak kaki tikus sebanyak 42.9%, dan EPMC dikenal pasti sebagai sebatian aktif yang merencat enzim radang COX-1 dan COX-2 [11]. Butiran dalam artikel ketiga.
Ulser mulut
Ekstrak etanol cekur yang disapu pada ulser mulut tikus mempercepat penyembuhan, dan dalam kajian tersebut lebih berkesan berbanding triamsinolon asetonida, rawatan konvensional untuk ulser mulut [12]. Butiran dalam artikel keempat.
Penghalau nyamuk
Ekstrak heksana cekur diuji pada sukarelawan manusia dan memberi perlindungan daripada gigitan nyamuk Aedes aegypti selama 3 jam dalam makmal, tanpa menyebabkan kerengsaan kulit [13]. Butiran dalam artikel keenam.
Kekurangan Utama: Tiada Ujian Klinikal Rawak
Walaupun banyak kajian makmal dan haiwan, carian ini tidak menemui ujian klinikal rawak terkawal yang menguji cekur sebagai rawatan untuk sebarang penyakit pada manusia. Ulasan saintifik terkini menegaskan kajian lebih mendalam masih diperlukan untuk menilai aktiviti farmakologi, ketoksikan dan kawalan kualiti cekur secara sistematik [5]. Satu ulasan sistematik juga menemui percanggahan dalam dakwaan tradisional, contohnya untuk kusta dan batuk kering, serta beberapa laporan yang mencadangkan potensi ketoksikan genetik dan pernafasan [14].
Kajian Berkaitan Malaysia
Komposisi minyak pati rizom cekur yang tumbuh di Malaysia [10].
Ulasan sistematik tentang fitokimia dan kaedah pengekstrakan cekur dalam jurnal ASM Science Journal [15].
Kajian daun cekur yang menyokong kegunaan tradisional masyarakat Melayu untuk ulser mulut dan sakit kepala [6].
Keselamatan Secara Ringkas
Kajian pada tikus mendapati ekstrak etanol cekur pada dos tunggal 5 g/kg tidak menyebabkan kematian atau perubahan organ, dan dos harian sehingga 100 mg/kg selama 28 hari tidak menunjukkan kesan toksik yang ketara [16]. Namun, ujian saringan yang sama menunjukkan tanda-tanda penekanan sistem saraf pusat seperti penurunan aktiviti motor [16]. Perkara ini dibincangkan dalam artikel ketujuh.
Kesimpulan
Cekur ialah rempah dan ulam tempatan yang kaya dengan EPMC dan etil sinamat. Kajian makmal dan haiwan menyokong banyak kegunaan tradisionalnya, terutamanya sebagai anti-radang, penyembuh ulser mulut dan penghalau nyamuk. Namun, belum ada ujian klinikal rawak pada manusia yang membuktikan cekur dapat merawat penyakit. Sebagai rempah dalam masakan, cekur boleh dinikmati, tetapi ia bukan pengganti rawatan perubatan.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Cekur tidak menggantikan ubat yang ditetapkan doktor. Berbincang dengan doktor atau ahli farmasi sebelum mengambil ekstrak atau suplemen cekur, terutamanya jika anda hamil, menyusu atau mengambil ubat lain.
Rujukan
[1] S. Vishaka et al. (2022). An in vitro analysis on the antioxidant and anti-diabetic properties of Kaempferia galanga rhizome using different solvent systems. Journal of Advanced Pharmaceutical Technology & Research. DOI: 10.4103/japtr.japtr_189_22.
[2] A. Kumar (2020). Phytochemistry, pharmacological activities and uses of Indian traditional medicinal plant Kaempferia galanga L. – An overview. Journal of Ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2020.112667.
[3] A. Khairullah et al. (2021). Medicinal importance of Kaempferia galanga L. (Zingiberaceae): A comprehensive review. Journal of Herbmed Pharmacology. DOI: 10.34172/jhp.2021.32.
[4] P. Krishnan (2016). A comprehensive review of Kaempferia galanga L. (Zingiberaceae): A high sought medicinal plant in Tropical Asia. Journal of Medicinal Plants Studies.
[5] S. Y. Wang et al. (2021). Kaempferia galanga L.: Progresses in Phytochemistry, Pharmacology, Toxicology and Ethnomedicinal Uses. Frontiers in Pharmacology. DOI: 10.3389/fphar.2021.675350.
[6] M. Sulaiman et al. (2008). Antinociceptive and anti-inflammatory activities of the aqueous extract of Kaempferia galanga leaves in animal models. Journal of Natural Medicines. DOI: 10.1007/s11418-007-0210-3.
[7] I. Umar (2011). Phytochemistry and medicinal properties of Kaempferia galanga L. (Zingiberaceae) extracts. African Journal of Pharmacy and Pharmacology. DOI: 10.5897/ajpp11.388.
[8] R. Othman et al. (2002). Vasorelaxant Effects of Ethyl Cinnamate Isolated from Kaempferia galanga on Smooth Muscles of the Rat Aorta. Planta Medica. DOI: 10.1055/s-2002-32900.
[9] S. Munda et al. (2018). Chemical composition and biological activity of essential oil of Kaempferia galanga: a review. Journal of Essential Oil Research. DOI: 10.1080/10412905.2018.1486240.
[10] K. C. Wong et al. (1992). Composition of the essential oil of rhizomes of Kaempferia galanga L. Flavour and Fragrance Journal. DOI: 10.1002/ffj.2730070506.
[11] M. Umar et al. (2012). Bioactivity-Guided Isolation of Ethyl-p-methoxycinnamate, an Anti-inflammatory Constituent, from Kaempferia galanga L. Extracts. Molecules. DOI: 10.3390/molecules17078720.
[12] I. S. Wahyuni et al. (2022). Anti-Inflammatory Activity and Wound Healing Effect of Kaempferia galanga L. Rhizome on the Chemical-Induced Oral Mucosal Ulcer in Wistar Rats. Journal of Inflammation Research. DOI: 10.2147/jir.s359042.
[13] W. Choochote et al. (1999). Larvicidal, adulticidal and repellent effects of Kaempferia galanga. The Southeast Asian Journal of Tropical Medicine and Public Health.
[14] A. Susilo et al. (2025). Systematic Literature Review of Controversies in the Traditional Uses of Kaempferia Galanga. Proceeding International Seminar of Science and Technology. DOI: 10.33830/isst.v4i1.5978.
[15] N. Che Radzi (2023). Kaempferia galanga Linn: A Systematic Review of Phytochemistry, Extraction Technique, and Pharmacological Activities. ASM Science Journal. DOI: 10.32802/asmscj.2023.1088.
[16] D. Kanjanapothi et al. (2004). Toxicity of crude rhizome extract of Kaempferia galanga L. (Proh Hom). Journal of Ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2003.10.020.
