Penyakit layu Fusarium, juga dikenali sebagai penyakit Panama, ialah antara penyakit tumbuhan paling dahsyat di dunia. Di Malaysia, strain ras tropika 4 (TR4) telah memusnahkan sepenuhnya ladang pisang Cavendish pada 1990-an. Pisang berangan juga tidak terkecuali. Artikel ini menerangkan apa yang diketahui tentang penyakit ini, keadaannya di Malaysia dan kaedah pengurusan yang sedang dikaji.
Apakah Layu Fusarium?
Penyakit ini disebabkan oleh kulat tanah Fusarium oxysporum f. sp. cubense (Foc). Kulat ini memasuki akar dan merebak ke dalam saluran pengangkutan air (xilem), menyebabkan daun menguning, layu dan akhirnya pokok mati [1][2].
Sejarah ringkas
Pada pertengahan abad ke-20, ras 1 kulat ini memusnahkan industri pisang Gros Michel di Amerika Tengah. Industri beralih kepada Cavendish yang tahan terhadap ras 1. Namun, strain baharu TR4 menyerang Cavendish dan pelbagai jenis pisang lain [1]. TR4 terhad di Asia Timur dan sebahagian Asia Tenggara selama lebih 20 tahun, tetapi sejak 2010 telah merebak ke Asia Selatan, Timur Tengah dan Afrika [1].
Keadaan di Malaysia
Ulasan 2019 tentang layu Fusarium di Malaysia menyatakan [3]:
TR4 ialah penyakit paling dahsyat yang telah memusnahkan sepenuhnya ladang Cavendish pada 1990-an.
Strain TR4 menyerang pelbagai jenis pisang, menjadikan pengurusan sukar.
Jabatan Pertanian telah menggariskan langkah kawalan untuk mencegah dan mengelakkan penyebaran penyakit.
Pisang berangan mudah dijangkiti
Kajian transkriptom menyenaraikan Berangan, bersama Brazilian dan Williams, sebagai kultivar yang mudah dijangkiti TR4, dengan penyakit ini boleh menyebabkan kehilangan hasil sepenuhnya [4].
Mikrob tanah di ladang Malaysia
Kajian di Malaysia membandingkan komuniti kulat tanah di sekitar akar pokok sihat dan pokok dijangkiti TR4 [5]:
Tanah di sekitar pokok dijangkiti mempunyai *genus Fusarium* sebanyak 14%**.
Tanah di sekitar pokok sihat mempunyai lebih banyak *Penicillium* (7%), yang berkait positif dengan magnesium.
Dapatan ini menunjukkan mikrob tanah mungkin memainkan peranan dalam menggalakkan atau menekan penyakit [5].
Mengapa Penyakit Ini Sukar Dikawal?
Beberapa ulasan antarabangsa menyimpulkan:
1. Tiada kultivar komersial yang tahan TR4 dan diterima pasaran [2].
2. Tiada racun kimia yang berkesan untuk mengawal penyakit ini [2].
3. Kaedah biologi, kimia dan kultur yang benar-benar berkesan belum tersedia, walaupun banyak kajian melaporkan hasil positif [6].
4. Kulat boleh hidup lama dalam tanah, dan pisang ialah tanaman saka [6].
Oleh itu, pengurusan bergantung terutamanya kepada pencegahan daripada memasuki kawasan bebas penyakit, serta pengesanan awal dan pembendungan pantas [2][6].
Kaedah yang Sedang Dikaji
Plasma sejuk pada pisang berangan
Kajian 2024 menguji teknologi plasma sejuk pada pisang berangan. Pokok yang dirawat menunjukkan tumbesaran lebih baik dari segi ketinggian, bilangan daun dan diameter batang, serta perkembangan penyakit yang lebih perlahan dan keterukan yang sedikit lebih rendah berbanding kawalan [7]. Kesan ini masih awal dan memerlukan ujian lapangan.
Mikrob endofit
Anak pokok kultur tisu mungkin lebih mudah dijangkiti Fusarium kerana kehilangan mikrob semula jadi. Kajian di China mendapati rawatan anak pokok dengan bakteria Bacillus velezensis EB1 sebelum dipindahkan ke ladang mengurangkan keterukan penyakit dengan ketara dalam ujian pasu [8].
Variasi somaklon
Di Taiwan, kultur tisu Giant Cavendish menghasilkan klon yang tahan layu Fusarium, di samping tahan angin dan berbuah lebih berat [9]. Ini menunjukkan variasi somaklon, walaupun biasanya tidak diingini, boleh dimanfaatkan untuk mencari pokok tahan penyakit [9].
Panduan Pencegahan untuk Petani
1. Gunakan anak pokok kultur tisu daripada sumber berdaftar yang bebas penyakit [3].
2. Jangan bawa tanah, sulur atau bahan tanaman dari ladang yang dijangkiti.
3. Bersihkan kasut, peralatan dan kenderaan sebelum memasuki ladang.
4. Kenal pasti gejala awal seperti daun tua menguning dan batang semu merekah, dan laporkan segera [2].
5. Musnahkan pokok yang dijangkiti mengikut protokol yang disyorkan [2].
6. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
7. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang langkah kawalan yang ditetapkan.
Kesan Ekonomi kepada Petani
Kehilangan ladang akibat layu Fusarium memberi kesan besar kepada pendapatan petani. Kajian agroperniagaan mendapati pengeluaran pisang di Malaysia telah menurun, sebahagiannya disebabkan oleh perosak dan penyakit [10]. Di Australia, penemuan TR4 di sebuah ladang di Queensland pada 2015 menyebabkan semua pokok pisang di ladang itu dimusnahkan, dan penyakit kemudian merebak ke dua ladang bersebelahan [2]. Pengalaman ini menunjukkan betapa pentingnya pencegahan sebelum penyakit memasuki kawasan baharu.
Peranan Pemakanan Tanaman
Ulasan epidemiologi layu Fusarium mengenal pasti peranan faktor biotik dan abiotik, termasuk mikrobiom tanah dan tumbuhan, sebagai bidang penting yang memerlukan kajian lanjut, dan mencadangkan satu set amalan yang mempengaruhi keterukan penyakit [1]. Kajian di Malaysia yang mengaitkan Penicillium dalam tanah sihat dengan magnesium [5] juga membayangkan bahawa kesihatan tanah mungkin mempengaruhi kerentanan pokok, walaupun hubungan sebab-akibat belum dibuktikan.
Kesimpulan
Layu Fusarium TR4 telah memusnahkan ladang Cavendish di Malaysia dan turut mengancam pisang berangan. Tiada kultivar komersial yang tahan dan tiada racun yang berkesan, jadi pencegahan, pengesanan awal dan bahan tanaman bersih kekal sebagai pertahanan utama. Kaedah seperti plasma sejuk, mikrob endofit dan variasi somaklon menunjukkan potensi tetapi masih di peringkat penyelidikan.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat pertanian khusus. Petani perlu merujuk Jabatan Pertanian dan MARDI untuk langkah kawalan penyakit.
Rujukan
[1] M. Dita et al. (2018). Fusarium Wilt of Banana: Current Knowledge on Epidemiology and Research Needs Toward Sustainable Disease Management. Frontiers in Plant Science. DOI: 10.3389/fpls.2018.01468.
[2] K. Pegg et al. (2019). The Epidemiology of Fusarium Wilt of Banana. Frontiers in Plant Science. DOI: 10.3389/fpls.2019.01395.
[3] W. Clement et al. (2019). RESEARCH PROGRESS, CHALLENGES, FUTURE PERSPECTIVES ON THE MANAGEMENT OF FUSARIUM WILT OF BANANA IN MALAYSIA: A REVIEW. Malaysian Journal of Science. DOI: 10.22452/mjs.vol38no2.4.
[4] P. Lakshmi et al. (2023). Comparative transcriptomic and weighted gene co-expression network analysis to identify the core genes in the cultivars of Musa acuminata under both infected and chemical perturbated conditions. Plant Signaling & Behavior. DOI: 10.1080/15592324.2023.2269675.
[5] Fatin Nadiah Jamil et al. (2023). Association of soil fungal community composition with incidence of Fusarium wilt of banana in Malaysia. Mycologia. DOI: 10.1080/00275514.2023.2180975.
[6] R. Ploetz (2015). Management of Fusarium wilt of banana: A review with special reference to tropical race 4. Crop Protection. DOI: 10.1016/j.cropro.2015.01.007.
[7] P. Rajakumar et al. (2024). Assessing Cold Plasma’s Impact on Banana Growth and Fusarium Wilt Control. The Plant Pathology Journal. DOI: 10.5423/ppj.oa.05.2024.0083.
[8] Dan-li Xiang et al. (2023). Bio-priming of banana tissue culture plantlets with endophytic Bacillus velezensis EB1 to improve Fusarium wilt resistance. Frontiers in Microbiology. DOI: 10.3389/fmicb.2023.1146331.
[9] Shin-Chuan Hwang et al. (2004). Cavendish Banana Cultivars Resistant to Fusarium Wilt Acquired through Somaclonal Variation in Taiwan. Plant disease. DOI: 10.1094/pdis.2004.88.6.580.
[10] B. Tan (2022). Can Banana be a Success Story for Malaysia?. Journal of Agribusiness Marketing. DOI: 10.56527/jabm.9.1.2.
