Halia boleh diserang lebih daripada 20 jenis penyakit, tetapi hanya beberapa yang benar-benar merugikan. Penyakit paling serius ialah reput lembut rizom (Pythium), penyakit kuning (Fusarium), layu bakteria (Ralstonia), bintik daun, serta serangan nematod puru akar. Mengenal tanda awal setiap penyakit membantu penanam bertindak cepat sebelum kerugian merebak ke seluruh batas.
Kenapa Halia Mudah Diserang Penyakit
Halia ditanam menggunakan rizom, iaitu bahagian yang sama yang dijual. Ini bermakna penyakit boleh dibawa terus melalui benih rizom dan juga bertahan dalam tanah. Satu ulasan kajian menyatakan halia diserang sekurang-kurangnya 24 jenis patogen termasuk virus, bakteria, kulat dan nematod. Antaranya, spesies Pythium paling membimbangkan kerana boleh menyebabkan reput pada setiap peringkat pertumbuhan, termasuk semasa penyimpanan selepas tuai [1].
Satu lagi ulasan menyenaraikan lima masalah utama yang mempunyai kepentingan ekonomi: reput lembut, penyakit kuning, layu bakteria, bintik daun Phyllosticta, dan reput semasa penyimpanan [2].
1. Reput Lembut atau Reput Rizom
Ini penyakit paling ditakuti. Ia disebabkan terutamanya oleh Pythium dan Fusarium, dan boleh mengurangkan pengeluaran sebanyak 50% hingga 90% [3].
Tanda-tanda:
Hujung daun bawah menguning, kemudian merebak ke seluruh helaian dan pelepah daun [4].
Pangkal batang menjadi lembik dan berair.
Rizom menjadi lembut, perang dan berbau busuk.
Kajian di India menyatakan penyakit ini boleh menyerang pada mana-mana peringkat pertumbuhan dan merebak dengan cepat dalam keadaan yang sesuai, menyebabkan kerugian sehingga 100% [4].
2. Layu Bakteria
Layu bakteria disebabkan oleh Ralstonia solanacearum (kini juga dikenali sebagai R. pseudosolanacearum). Ia dianggap patogen paling merosakkan halia di semua negara pengeluar, dan mampu bertahan dalam tanah selama bertahun-tahun [5].
Tanda-tanda:
Daun layu secara mendadak walaupun tanah lembap.
Daun menguning dan pokok terbantut.
Apabila rizom atau batang dipotong, keluar lendir putih seperti susu dan salur kelihatan gelap [6].
3. Penyakit Kuning (Fusarium Yellows)
Penyakit ini disebabkan oleh Fusarium oxysporum f. sp. zingiberi. Kulat ini dibawa melalui benih rizom dan tanah, menyebabkan pokok lambat tumbuh dan kerugian ekonomi [7].
Tanda-tanda:
Tepi daun menguning dan pokok terbantut [7].
Daun layu secara beransur-ansur, bukan mendadak seperti layu bakteria.
Rizom berubah warna di bahagian dalam.
4. Bintik Daun
Penyakit bintik daun seperti Phyllosticta zingiberi merosakkan daun dan mengurangkan keupayaan pokok membuat makanan. Kajian di Ethiopia melaporkan kerugian hasil antara 13% dan 66% bergantung kepada tahap serangan [8]. Di Indonesia, bintik daun berbentuk berlian yang disebabkan oleh Pyricularia zingiberi turut dilaporkan [9].
Tanda-tanda: bintik bujur kecil yang menjadi putih di tengah, dikelilingi tepi perang gelap dan lingkaran kuning.
5. Nematod Puru Akar
Nematod Meloidogyne menyerang akar dan rizom. Kajian di India mendapati serangan teruk menyebabkan banyak puru pada akar, daun menguning, rizom lebih kecil, akar reput, dan akhirnya pokok mati [10].
Bagaimana Membezakan Penyakit di Ladang
| Tanda utama | Kemungkinan penyakit |
|---|---|
| Layu mendadak, lendir putih bila rizom dipotong | Layu bakteria |
| Pangkal batang lembik, rizom busuk dan berair | Reput lembut |
| Daun menguning beransur, rizom berubah warna dalam | Penyakit kuning |
| Bintik pada daun | Bintik daun |
| Puru pada akar, pokok terbantut | Nematod |
Ujian mudah untuk layu bakteria ialah memotong batang atau rizom yang dijangkiti dan merendam hujungnya dalam segelas air jernih. Aliran seperti benang susu biasanya menunjukkan bakteria. Untuk pengesahan, hantar sampel ke makmal atau Jabatan Pertanian.
Penyakit Sering Datang Bersama
Kajian di India mendapati reput rizom sering disebabkan oleh gabungan beberapa patogen. Jangkitan bersama meningkatkan kejadian penyakit berbanding jangkitan tunggal. Serangan nematod terlebih dahulu juga memburukkan penyakit lain [11]. Oleh itu, kawalan perlu bersepadu dan tidak hanya menumpukan kepada satu patogen.
Soalan Lazim
Penyakit halia mana yang paling bahaya?
Reput lembut dan layu bakteria ialah dua penyakit paling merosakkan. Kedua-duanya boleh menyebabkan kerugian hasil yang sangat besar [3][5].
Bolehkah penyakit halia berjangkit melalui benih?
Ya. Penyakit kuning dan layu bakteria dibawa melalui benih rizom dan tanah [7][5].
Kenapa daun halia menguning?
Daun kuning boleh disebabkan oleh reput rizom, penyakit kuning, layu bakteria atau nematod. Periksa rizom dan akar untuk mengenal pasti puncanya.
Kesimpulan
Lima masalah utama halia ialah reput lembut, penyakit kuning, layu bakteria, bintik daun dan nematod puru akar. Kebanyakannya dibawa melalui benih rizom dan tanah, jadi pencegahan bermula dengan benih yang bersih dan tanah yang sihat. Kenal pasti tanda awal, cabut dan musnahkan pokok yang dijangkiti, dan dapatkan pengesahan makmal apabila ragu-ragu.
Rujukan
[1] D. Le et al. (2014). Pythium soft rot of ginger: Detection and identification of the causal pathogens, and their control. Crop Protection. DOI: 10.1016/j.cropro.2014.07.021.
[2] G. Dake (2016). Diseases of ginger (Zingiber officinale Rosc.) and their management. Journal of Spices and Aromatic Crops.
[3] Divyanshu Yadav et al. (2023). A comprehensive review on soft rot disease management in ginger (Zingiber officinale) for enhancing its pharmaceutical and industrial values. Heliyon. DOI: 10.1016/j.heliyon.2023.e18337.
[4] Utpal Dey et al. (2025). Identification, Detection, and Management of Soft Rot Disease of Ginger in the Eastern Himalayan Region of India. Pathogens. DOI: 10.3390/pathogens14060544.
[5] T. P. Prameela et al. (2020). Bacterial wilt of ginger (Zingiber officinale Rosc.) incited by Ralstonia pseudosolanacearum – A review based on pathogen diversity, diagnostics and management. Journal of Plant Pathology. DOI: 10.1007/s42161-020-00487-5.
[6] José Soto-Heredia et al. (2024). First Report of Ralstonia pseudosolanacearum Causing Bacterial Wilt in Ginger in Peru. Plant Disease. DOI: 10.1094/pdis-09-24-1874-pdn.
[7] S. Chawla et al. (2021). First Report of Fusarium Yellows and Rhizome Rot Caused by Fusarium oxysporum f. sp. zingiberi on Ginger in the Continental United States. Plant Disease. DOI: 10.1094/pdis-03-21-0658-pdn.
[8] J. Merga (2021). Epidemiology and Management Strategies of Ginger Leaf spot Disease (Phyllosticta zingiberi). Plant Pathology & Quarantine. DOI: 10.5943/ppq/11/1/15.
[9] D. Wahyuno et al. (2020). Pyricularia zingiberi, a causal agent of diamond shape leaf spot disease of ginger in Indonesia. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/468/1/012032.
[10] Manvendra Sengar et al. (2023). First report of Root Knot Nematode, Meloidogyne incognita infecting Ginger (Zingiber officinale) in Jhansi, India. Flora and Fauna. DOI: 10.33451/florafauna.v29i2pp309-312.
[11] A. S. et al. (2024). Unravelling the Complexity of Ginger Rhizome Rot Disease: A Focus on Pathogen Interactions. Journal of Phytopathology. DOI: 10.1111/jph.13392.
