Daun pandan hampir tidak dapat dipisahkan daripada dapur Malaysia. Ia digunakan untuk mewangikan nasi lemak, kuih-muih, seri kaya dan pelbagai pencuci mulut. Selain aromanya, pandan juga digunakan dalam perubatan tradisional. Artikel ini merumuskan apa yang diketahui sains tentang khasiat daun pandan.
Mengenali Pandan
Pandan (Pandanus amaryllifolius) ialah ahli famili Pandanaceae yang telah digunakan sebagai makanan dan ubat sejak zaman dahulu [1]. Ia merupakan satu-satunya spesies dalam genus Pandanus yang mempunyai daun wangi [2]. Kerana aroma dan kegunaannya yang meluas, pandan digelar “Vanila dari Timur” [3].
Di seluruh Asia Tenggara, pandan digunakan secara meluas dalam masakan untuk memberi perisa dan warna kepada hidangan serta pencuci mulut [4].
Kandungan Utama
Lebih 100 sebatian telah dikenal pasti dalam pandan, termasuk sebatian cirinya iaitu 2-asetil-1-pirolina (2AP) dan alkaloid Pandanus [1]. Ulasan terkini menyenaraikan kandungan berikut [5]:
Serat diet yang tinggi dengan ketumpatan tenaga yang rendah
Flavonoid dan asid fenolik
Alkaloid
Karotenoid dan tokoferol (vitamin E)
Terbitan klorofil
Daun pandan juga mengandungi klorofil dan karotenoid sebagai pewarna semula jadi, serta antioksidan seperti flavonoid, sebatian fenolik, vitamin E dan asid askorbik [3].
Kegunaan Tradisional
Daun pandan digunakan sebagai diuretik, serta untuk sakit kepala, demam dan artritis [2]. Di Indonesia, pandan digunakan secara tradisional sebagai anti-radang [3]. Pandan juga digunakan dalam perubatan rakyat Asia Tenggara untuk merawat pelbagai penyakit [6].
Aktiviti yang Dilaporkan dalam Kajian
| Aktiviti | Contoh bukti |
|---|---|
| Antioksidan | Makmal [7][8] |
| Menurunkan gula darah | Haiwan, satu kajian manusia bercampur [9][10] |
| Antibakteria | Makmal [11] |
| Melindungi hati | Haiwan [12] |
| Menurunkan lemak darah | Haiwan [13] |
| Menurunkan asid urik | Haiwan [14] |
| Anti-radang | Makmal dan haiwan [15][13] |
Ulasan lain turut menyenaraikan aktiviti antivirus dan antikanser [6][2].
Satu-satunya Ujian pada Manusia yang Ditemui
Dalam carian kajian ini, hanya satu kajian manusia ditemui. Tiga puluh sukarelawan sihat meminum teh pandan atau air panas selepas ujian toleransi glukosa. Purata gula darah kumpulan teh pandan (6.16 mmol/L) didapati lebih tinggi berbanding kumpulan air panas (5.55 mmol/L), dan perbezaan ini ketara secara statistik [10]. Ini bermakna bukti pada manusia belum menyokong dakwaan pandan menurunkan gula darah.
Had Bukti
Ulasan 2025 menyatakan kajian fitokimia pandan masih tidak mencukupi, dan penyelidikan masa depan perlu memberi tumpuan kepada ujian ketoksikan daun pandan, pembangunan ubat serta pengasingan sebatian aktif [6]. Ulasan 2026 pula menyatakan pandan berpotensi sebagai makanan berfungsi, tetapi pembuktian melalui kajian intervensi manusia yang sesuai masih menjadi cabaran [5].
Pandan sebagai Makanan Berfungsi
Ulasan 2026 menyatakan terdapat petunjuk bahawa sebatian meruap pandan mungkin berperanan mengawal selera makan, dan polifenolnya dimetabolismekan oleh mikrob usus menjadi produk antioksidan. Ekstrak pandan juga menunjukkan kesan modulasi yang sederhana terhadap metabolisme glukosa dan lipid dalam darah [5].
Panduan Praktikal
1. Nikmati pandan sebagai perisa dan pewarna semula jadi dalam masakan harian [4].
2. Gunakan pandan sebagai pengganti pewarna tiruan dalam kuih [3].
3. Jangan bergantung pada air pandan untuk merawat diabetes atau penyakit lain [10].
4. Ingat kandungan gula dan santan dalam kuih pandan, yang mungkin mengatasi sebarang manfaat daun.
5. Rujuk doktor sebelum menggunakan ekstrak pandan pekat sebagai suplemen.
Alkaloid Khas Pandan
Selain 2AP, pandan mengandungi kumpulan alkaloid yang unik. Sebatian utama yang diekstrak dan dikenal pasti termasuk pandamarilaktonina-A dan -B, pandanamina, pandamarilakton-1 dan pandamarilakton-32 [6]. Kajian di Taiwan mengasingkan sembilan alkaloid baharu daripada bahagian atas pokok pandan, dan ekstrak etanol pandan sebelum ini dilaporkan mempunyai aktiviti antioksidan, anti-biofilem dan anti-radang [16].
Kajian di Vietnam turut mengasingkan sembilan alkaloid pandan daripada P. amaryllifolius dan spesies pandan laut (P. tectorius), dan menilai campuran alkaloid tersebut untuk aktiviti anti-radang dalam model makmal [17].
Sebatian Lain dalam Ekstrak
Kajian kualitatif mendapati ekstrak daun pandan mengandungi flavonoid, polifenol dan tanin, dengan kandungan fenolik total sekitar 114 mg/L dalam satu ujian [18]. Kajian lain mengesan alkaloid, terpenoid, flavonoid, saponin dan glikosida dalam saringan farmakognosi daun pandan [19].
Kegunaan Bukan Makanan
Ulasan 2010 menyatakan banyak kerja telah dilakukan tentang parameter agronomi, teknik pembiakan dan pengasingan sebatian penting dalam pandan, serta kegunaannya dalam industri makanan dan bukan makanan termasuk sebagai sumber racun serangga [20].
Pandan dan Selera Makan
Ulasan 2026 mencadangkan sebatian meruap pandan mungkin berperanan dalam mengawal selera makan dan mencetuskan laluan metabolik [5]. Ini masih hipotesis yang memerlukan kajian manusia.
Pandan dalam Pelbagai Bentuk
Pandan kini boleh didapati sebagai daun segar, serbuk dan ekstrak cecair untuk kegunaan dapur dan industri [21].
Kesimpulan
Pandan kaya dengan sebatian aroma 2AP, flavonoid, karotenoid dan antioksidan. Kajian makmal dan haiwan menunjukkan pelbagai potensi kesihatan, tetapi satu-satunya kajian manusia yang ditemui tidak menunjukkan penurunan gula darah. Pandan paling baik dihargai sebagai bahan masakan semula jadi yang wangi, bukan ubat.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Dapatkan nasihat doktor sebelum menggunakan pandan atau ekstraknya untuk merawat sebarang penyakit.
Rujukan
[1] Wei-Yu Wang et al. (2024). Botany, Phytochemistry, pharmacology, and applications of Pandanus amaryllifolius Roxb.: A review. Fitoterapia. DOI: 10.1016/j.fitote.2024.106144.
[2] Biman Bhuyan et al. (2021). AN OVERVIEW OF Pandanus amaryllifolius Roxb.exLindl. AND ITS POTENTIAL IMPACT ON HEALTH. Unknown Journal.
[3] M. Schreiner (2020). Pandan leaves : “ Vanilla of the East ” as potential natural food ingredient 10. Unknown Journal.
[4] N. M. Mohd Amin et al. (2025). Progress on the studies of Pandanus amaryllifolius, the cultivation in Malaysia and its application in various fields. Advances in Agricultural and Food Research Journal. DOI: 10.36877/aafrj.a0000590.
[5] L. Khoo et al. (2026). Nutritional and functional innovations of Pandanus amaryllifolius Roxb.: From aroma to health-promoting bioactive. Journal of the science of food and agriculture. DOI: 10.1002/jsfa.70754.
[6] F. Pamungkas et al. (2025). Phytochemistry and pharmacology of Pandanus amaryllfolius Roxb. Pharmacy Education. DOI: 10.46542/pe.2025.252.95102.
[7] N. T. C. Quyen et al. (2020). Antioxidant activity, total phenolics and flavonoids contents of Pandanus amaryllifolius (Roxb.). IOP Conference Series: Materials Science and Engineering. DOI: 10.1088/1757-899x/991/1/012019.
[8] Nopparat Buddhakala et al. (2025). Phytochemical constituents, and antioxidant, antidiabetic and anti – inflammatory activities of the extracts from Pandanus amaryllifolius Roxb. Journal of Herbal Medicine. DOI: 10.1016/j.hermed.2025.101062.
[9] S. Sasidharan et al. (2011). Antihyperglycaemic effects of ethanol extracts of Carica papaya and Pandanus amaryfollius leaf in streptozotocin-induced diabetic mice. Natural Product Research. DOI: 10.1080/14786419.2010.523703.
[10] Anchalee Chiabchalard et al. (2015). Antihyperglycemic effects of Pandanus amaryllifolius Roxb. leaf extract. Pharmacognosy Magazine. DOI: 10.4103/0973-1296.149724.
[11] D. Wahyuni et al. (2024). Antimicrobial potentials of Pandanus amaryllifolius Roxb.: Phytochemical profiling, antioxidant, and molecular docking studies. PLOS ONE. DOI: 10.1371/journal.pone.0305348.
[12] A. Shameenii et al. (2021). Hepatoprotective effects of Pandanus amaryllifolius against carbon tetrachloride (CCl4) induced toxicity: A biochemical and histopathological study. Arabian Journal of Chemistry. DOI: 10.1016/j.arabjc.2021.103390.
[13] M. P. Lumbanraja et al. (2024). Pandanus amaryllifoius Roxb. Leaves Ethanol Extract Ameliorates Lipid and Proinflammatory Cytokines Profiles in a Rat Model of Dyslipidemia. Journal of Pharmacopuncture. DOI: 10.3831/kpi.2024.27.2.101.
[14] Panan Suntornsaratoon et al. (2025). Uricosuric, antioxidant, and anti-inflammatory properties of Pandanus amaryllifolius Roxb. extract against potassium oxonate-induced hyperuricemia in rats. Scientific Reports. DOI: 10.1038/s41598-025-27933-7.
[15] D. Giang et al. (2025). Optimization of the Extraction Conditions and Evaluation of Bioactivities of the Phenolic Enrichment From Pandanus amaryllifolius Leaves. Journal of Analytical Methods in Chemistry. DOI: 10.1155/jamc/5256388.
[16] Yu-Chi Tsai et al. (2015). Alkaloids from Pandanus amaryllifolius: Isolation and Their Plausible Biosynthetic Formation. Journal of natural products. DOI: 10.1021/acs.jnatprod.5b00252.
[17] T. Doncheva et al. (2022). Alkaloids from Pandanus amaryllifolius and Pandanus tectorius from Vietnam and Their Anti-inflammatory Properties. Proceedings of the Bulgarian Academy of Sciences. DOI: 10.7546/crabs.2022.06.04.
[18] S. Sa’adah et al. (2023). Phytochemical analysis of secondary metabolite compounds of Pandanwangi leaf extract (Pandanus amaryllifolius). Journal of Natural Sciences and Mathematics Research. DOI: 10.21580/jnsmr.2023.9.2.16421.
[19] B. Gopalkrishnan et al. (2015). Pharmacognostical Screening of Flavouring Leaves Pandanus amaryllifolius Rox. Unknown Journal.
[20] W. Routray et al. (2010). Chemical Constituents and Post-Harvest Prospects of Pandanus amaryllifolius Leaves: A Review. Food Reviews International. DOI: 10.1080/87559129.2010.484114.
[21] Qomarudin et al. (2023). The Effect of Microwave-Assisted Extraction Temperature and Material Ratio on the Characteristics of Pandan (Pandanus amaryllifolius Roxb.) Leaf Extract. International Journal of Life Science and Agriculture Research. DOI: 10.55677/ijlsar/v02i06y2023-02.
