Pengenalan
Kemukus (Piper cubeba), juga dikenali sebagai lada berekor kerana buahnya yang kecil seperti lada hitam mempunyai tangkai seperti ekor, ialah rempah sekeluarga dengan lada hitam dan sirih (famili Piperaceae). Di rantau Nusantara, buah kemukus digunakan dalam masakan dan ramuan perubatan tradisional seperti jamu (pengetahuan am). Rempah ini kini dikaji sebagai sumber antioksidan semula jadi.
Artikel ini berasaskan kajian bertajuk “Antioxidant activity of Piper cubeba L. berries crude extracts and its fractions” (La Qiang et al., 2022). Objektifnya ialah menentukan aktiviti antioksidan ekstrak mentah buah P. cubeba dan pecahan-pecahannya. Negara kajian tidak dinyatakan dalam abstrak. Kajian sokongan terdiri daripada ulasan menyeluruh tentang botani, fitokimia, kegunaan tradisional dan farmakologi kemukus (Drissi et al., 2022), profil nutrisi dan sifat dermakosmeseutikal buahnya (Drissi et al., 2024), kajian haiwan tentang minyak patinya (Mothana et al., 2016) dan kajian antiplatelet sebatian kubebin (“Identification of Cubebin”, 2023).
Sorotan Kajian Lepas
La Qiang et al. (2022) menyatakan bahawa buah kemukus secara tradisional digunakan sebagai rempah atau ubat kerana kandungan fitokimianya yang tinggi, dan kajian terdahulu telah melaporkan sifat anti-radang dan antibakterianya. Namun, aktiviti antioksidan ekstrak dan pecahannya belum banyak dilaporkan. Kepentingan produk semula jadi diketengahkan oleh Newman et al. (2012), yang mengemas kini ulasan tentang produk semula jadi sebagai sumber ubat baharu dalam tempoh 30 tahun dari 1981 hingga 2010.
Dari segi sebatian, Dai et al. (2010) mengulas pengekstrakan dan analisis fenolik tumbuhan serta sifat antioksidan dan antikansernya dalam model in vitro dan haiwan. Zhang et al. (2015) meringkaskan kemajuan terkini tentang manfaat kesihatan fitokimia antioksidan dan mekanisme potensinya dalam pencegahan dan rawatan penyakit kronik.
Pemilihan pelarut sangat mempengaruhi hasil. Do et al. (2014) mendapati pelarut pengekstrakan memberi kesan kepada jumlah fenol, jumlah flavonoid dan aktiviti antioksidan Limnophila aromatica. Sasidharan et al. (2010) membincangkan analisis sebatian bioaktif dalam ekstrak tumbuhan melalui ujian saringan fitokimia, teknik kromatografi seperti HPLC dan TLC, serta teknik bukan kromatografi seperti FTIR.
Dapatan Utama
Ekstrak mentah menunjukkan aktiviti antioksidan. La Qiang et al. (2022) mengekstrak buah kemukus dengan etanol dan metanol. Jumlah kandungan fenol (TPC) ekstrak etanol ialah 0.66±0.02 mg GAE/g dan ekstrak metanol 0.59±0.01 mg GAE/g. Dalam asai pemerangkapan radikal DPPH, IC50 ekstrak etanol ialah 546.14±3.28 µg/mL dan ekstrak metanol 472.43±5.21 µg/mL.
Pecahan etil asetat paling kuat. Ekstrak metanol kemudiannya dipecahkan melalui kaedah partisi cecair-cecair kepada pecahan heksana, kloroform dan etil asetat, dengan TPC masing-masing 0.45±0.02 mg GAE/g, 0.69±0.12 mg GAE/g dan 0.86±0.02 mg GAE/g. Nilai IC50 DPPH ialah 3.62±0.24 mg/mL (heksana), 197.08±0.36 µg/mL (kloroform) dan 98.45±0.57 µg/mL (etil asetat). Penyelidik menyimpulkan bahawa ekstrak dan pecahan kemukus berpotensi dibangunkan sebagai agen antioksidan semula jadi bagi menggantikan antioksidan sintetik (La Qiang et al., 2022).
Kegunaan tradisional untuk penghadaman dan pernafasan. Ulasan Drissi et al. (2022) menyatakan bahawa kemukus ialah ubat herba tradisional popular, terutamanya untuk gangguan penghadaman dan pernafasan. Tumbuhan ini kaya dengan minyak pati, terutamanya dalam buah. Aktiviti antioksidan, antibakteria, anti-radang dan antikanser dikaitkan dengan sebatian fenolik, lignan dan alkaloid serta minyak patinya.
Profil kimia dan nutrisi buah. Drissi et al. (2024) menemui 43 sebatian (asid organik, asid fenolik dan flavonoid) dalam ekstrak air, dan 36 sebatian meruap dalam minyak pati, dengan Z-isoeugenol, dihidroeugenol, ?-pinena, E-kariofilena dan 1,8-sineol sebagai juzuk utama. Buahnya kaya natrium dan besi, sederhana dalam zink, serta rendah nitrogen, fosforus dan kalium. Isoleusina dan fenilalanina hadir dalam kepekatan ketara, manakala asid 11,14,17-eikosatrienoik dan asid linoleik ialah asid lemak utama. Ekstrak air menunjukkan aktiviti antioksidan yang ketara dalam asai DPPH dan FRAP, dan minyak pati berpotensi merencat enzim tirosinase dan elastase.
Kesan analgesik dalam haiwan. Mothana et al. (2016) menguji minyak pati buah kemukus pada tiga dos (150, 300 dan 600 mg/kg, i.p.) dalam model haiwan. Minyak ini menunjukkan antinosisepsi (pengurangan tindak balas sakit) yang ketara (17, 30 dan 54%) serta meningkatkan masa tindak balas mencit dalam ujian tail flick dan hot-plate. Demam aruhan yis Brewer menurun mengikut dos, dan minyak ini menunjukkan potensi antimikrob yang kuat. Penyelidik mengaitkannya dengan kegunaan dalam perubatan tradisional Arab.
Kubebin sebagai agen antiplatelet. Kajian “Identification of Cubebin” (2023) menyatakan buah kemukus kaya dengan lignan seperti kubebin, hinokinin dan lain-lain. Ekstrak etanol dan pecahannya menunjukkan aktiviti antiplatelet dalam ujian in vitro menggunakan platelet manusia yang diaruh ADP, epinefrina, trombin, asid arakidonik dan ristosetin. Kajian ini menyebut kemukus sebagai ubat herba tradisional Indonesia.
| Penunjuk | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| TPC ekstrak etanol / metanol | 0.66 / 0.59 mg GAE/g | La Qiang et al. (2022) |
| IC50 DPPH pecahan etil asetat | 98.45±0.57 µg/mL | La Qiang et al. (2022) |
| IC50 DPPH pecahan heksana | 3.62±0.24 mg/mL | La Qiang et al. (2022) |
| Sebatian dalam ekstrak air / minyak pati | 43 / 36 | Drissi et al. (2024) |
| Antinosisepsi (150, 300, 600 mg/kg) | 17, 30, 54% | Mothana et al. (2016) |
Perbincangan
Bukti yang ada menyokong bahawa kemukus mengandungi pelbagai sebatian bioaktif, terutamanya lignan dan minyak pati, dan menunjukkan aktiviti antioksidan, antimikrob, analgesik dan antiplatelet. Dalam kajian utama, pecahan etil asetat paling aktif. Namun, nilai IC50 perlu dibandingkan dengan piawai yang sama sebelum aktiviti dianggap “tinggi”.
Had utama ialah semua bukti datang daripada ujian makmal (in vitro) dan haiwan. Kajian Mothana et al. (2016) menggunakan suntikan intraperitoneal (i.p.) pada haiwan, bukan pengambilan oral pada manusia, jadi dos dan kesannya tidak boleh dipindahkan terus kepada manusia. Tiada ujian klinikal ke atas manusia dan tiada kajian ketoksikan atau keselamatan ditemui dalam carian ini.
Aktiviti antiplatelet kubebin menarik, tetapi juga menimbulkan persoalan keselamatan. Bahan yang menjejaskan fungsi platelet secara teori boleh menambah kesan ubat pencair darah (pengetahuan am). Oleh itu, individu yang mengambil ubat seperti warfarin atau aspirin, yang akan menjalani pembedahan, atau yang mengandung atau menyusukan anak perlu berbincang dengan doktor atau ahli farmasi sebelum mengambil kemukus dalam bentuk ekstrak atau dos tinggi, dan tidak mengubah dos ubat sendiri.
Implikasi kepada Pengusaha dan Pengguna
1. Kemukus berpotensi dibangunkan sebagai sumber antioksidan semula jadi dalam produk makanan atau kosmetik, tertakluk kepada ujian keselamatan.
2. Pengusaha perlu mengelakkan dakwaan perubatan pada label kerana bukti belum melibatkan manusia.
3. Penggunaan sebagai rempah masakan dalam jumlah biasa berbeza daripada pengambilan ekstrak pekat (pengetahuan am).
4. Pesakit yang mengambil ubat pencair darah perlu mendapatkan nasihat doktor sebelum mengambil produk kemukus.
5. Penyelidikan tempatan tentang ketoksikan dan kajian klinikal diperlukan sebelum kemukus dipromosikan sebagai ubat.
Kesimpulan
Kemukus ialah rempah dengan sejarah panjang dalam perubatan tradisional, terutamanya untuk masalah penghadaman dan pernafasan. Kajian utama menunjukkan ekstrak dan pecahannya mempunyai aktiviti antioksidan, dengan pecahan etil asetat paling kuat (IC50 98.45±0.57 µg/mL), manakala kajian lain melaporkan kesan analgesik pada haiwan dan aktiviti antiplatelet in vitro. Bagaimanapun, tiada ujian klinikal atau kajian ketoksikan ditemui, jadi kemukus wajar digunakan secara berhati-hati dengan nasihat doktor bagi tujuan perubatan.
Rujukan
1. La Qiang, Yaya Rukayadi, Khairul Naim Padzil, et al. (2022). Antioxidant activity of Piper cubeba L. berries crude extracts and its fractions. Food Research. https://doi.org/10.26656/fr.2017.6(4).611
2. Drissi, B. L., Mahdi, I., Yassir, M., et al. (2022). Cubeb (Piper cubeba L.f.): A comprehensive review of its botany, phytochemistry, traditional uses, and pharmacological properties. Frontiers in Nutrition. https://doi.org/10.3389/fnut.2022.1048520
3. Drissi, B. L., Mahdi, I., Ortaakarsu, A. B., et al. (2024). Cubeb (Piper cubeba L.): Nutritional value, phytochemical profiling and dermacosmeceutical properties. Frontiers in Nutrition. https://doi.org/10.3389/fnut.2024.1352548
4. Mothana, R. A., Alsaid, M. S., Khaled, J. M., et al. (2016). Assessment of antinociceptive, antipyretic and antimicrobial activity of Piper cubeba L. essential oil in animal models. Pakistan Journal of Pharmaceutical Sciences.
5. Identification of cubebin from cubeb (Piper cubeba) as an antiplatelet agent. (2023). Tropical Journal of Natural Product Research. https://doi.org/10.26538/tjnpr/v7i7.17
6. Newman, D. J., Cragg, G. M., et al. (2012). Natural products as sources of new drugs over the 30 years from 1981 to 2010. Journal of Natural Products. https://doi.org/10.1021/NP200906S
7. Dai, J., Mumper, R. J., et al. (2010). Plant phenolics: Extraction, analysis and their antioxidant and anticancer properties. Molecules. https://doi.org/10.3390/MOLECULES15107313
8. Do, Q. D., Artik Elisa Angkawijaya, Tran-Nguyen, P. L., Huynh, L. H., Felycia Edi Soetaredjo, Suryadi Ismadji, Ju, Y.-H., et al. (2014). Effect of extraction solvent on total phenol content, total flavonoid content, and antioxidant activity of Limnophila aromatica. Journal of Food and Drug Analysis. https://doi.org/10.1016/J.JFDA.2013.11.001
9. Sasidharan, S., Chen, Y., Saravanan, D., Sundram, K. M., Yoga Latha, L., et al. (2010). Extraction, isolation and characterization of bioactive compounds from plants’ extracts. African Journal of Traditional, Complementary and Alternative Medicines. https://doi.org/10.4314/AJTCAM.V8I1.60483
10. Zhang, Y.-J., Gan, R.-Y., Li, S., Zhou, Y., Li, A.-N., Xu, D.-P., Li, H.-B., et al. (2015). Antioxidant phytochemicals for the prevention and treatment of chronic diseases. Molecules. https://doi.org/10.3390/MOLECULES201219753
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: kemukus, lada berekor, Piper cubeba, rempah, perubatan tradisional, antioksidan, kubebin, minyak pati
