Pengenalan
Durian ialah antara buah yang paling dikenali di Malaysia, bukan sahaja kerana bau dan rasanya, tetapi juga kerana kulitnya yang berduri tajam (pengetahuan am). Persoalan “mengapa durian berduri” sering ditanya oleh pelajar dan orang ramai. Jawapan yang lazim ialah duri melindungi buah daripada haiwan, tetapi sejauh mana jawapan ini disokong oleh kajian saintifik?
Artikel ini bermula dengan kajian bertajuk “A Study of Fruit–Frugivore Interactions in Two Species of Durian (Durio, Bombacaceae) in Sabah, Malaysia” (Nakashima et al., 2008). Objektifnya ialah menentukan pemangsa buah dan penyebar biji bagi dua spesies durian, Durio graveolens dan D. zibethinus, melalui pemerhatian pokok berbuah di Hutan Simpan Deramakot, Sabah, Malaysia. Kajian ini disokong oleh kajian evolusi duri dan saiz buah palma (Nascimento et al., 2020), ulasan tentang “Teori Durian” oleh E.J.H. Corner (Lauri, 2019), hipotesis isi buah sebagai pertahanan biji (Mack, 2000) dan kajian filogeni durian (Nyffeler dan Baum, 2000). Perlu ditegaskan dari awal: tiada kajian dalam carian ini yang menguji secara langsung fungsi duri durian.
Sorotan Kajian Lepas
Kajian lepas dalam senarai rujukan kajian utama memberi konteks tentang hubungan buah dan haiwan di hutan tropika. Corlett (1998) mengulas pemakanan buah dan penyebaran biji oleh vertebrata di rantau Oriental (Indo-Malaya), dan mendapati kebanyakan biji di rantau ini, kecuali di pinggir utaranya, disebarkan oleh famili vertebrata yang endemik kepada rantau tersebut atau kepada Dunia Lama.
Kitamura et al. (2002) mengkaji interaksi antara buah berisi dan pemakan buah di hutan bermusim tropika di Thailand, dan menegaskan perlunya penilaian semua kumpulan pemakan buah di Asia Tenggara bagi memastikan proses penyebaran biji semula jadi. Leighton (1993) memodelkan pemilihan diet orang utan Borneo dan menunjukkan bahawa pemilihan buah melibatkan gabungan pelbagai kriteria, termasuk pemboleh ubah ruang, morfometrik dan kimia. Rijksen (1978) pula menjalankan kajian lapangan tentang ekologi, tingkah laku dan pemuliharaan orang utan Sumatera.
Peres (2000) pula mengkaji kesan pemburuan sara diri terhadap struktur komuniti vertebrata di 25 tapak hutan Amazon menggunakan banci transek garisan selama 10 tahun. Konteks ini relevan kerana kehilangan haiwan besar boleh menjejaskan interaksi buah dan haiwan, termasuk penyebaran biji (pengetahuan am).
Dapatan Utama
Orang utan memangsa buah durian muda. Nakashima et al. (2008) mendapati kedua-dua spesies durian, D. graveolens dan D. zibethinus, yang mempunyai warna aril dan masa pembukaan buah yang berbeza, dimangsa secara meluas oleh orang utan sebelum buah matang.
Penyebar biji berbeza mengikut spesies. D. graveolens disebarkan oleh enggang hitam, manakala D. zibethinus disebarkan oleh kera ekor panjang. Abstrak kajian ini bersifat kualitatif dan tidak melaporkan sebarang ukuran tentang fungsi duri.
Duri dan saiz buah berevolusi bersama dalam palma. Nascimento et al. (2020) menggabungkan model evolusi sifat dan filogeni palma Neotropika. Mereka mendapati evolusi warna dan saiz buah saling berkait, menyokong tafsiran adaptif sindrom penyebaran biji. Mereka juga menemui hubungan positif antara saiz buah dengan kehadiran duri pada daun, braktea dan batang palma. Penulis menghipotesiskan bahawa haiwan besar, seperti megafauna yang telah pupus, bukan sahaja memakan buah dan menyebarkan biji besar tetapi mungkin juga memakan daun atau merosakkan tumbuhan, lalu serentak menggalakkan evolusi buah besar dan struktur pertahanan.
Teori Durian oleh Corner. Lauri (2019) menjelaskan bahawa pada pertengahan abad ke-20, E.J.H. Corner membangunkan “The Durian theory”, yang dinamakan sempena buah Durio zibethinus yang besar dan berduri, dengan biji berwarna perang muda diselaputi aril putih atau kuning yang boleh dimakan. Daripada gerak hati awal bahawa buah sebegini mesti ditanggung pada ranting yang besar, Corner mengemukakan dua prinsip yang kemudiannya dikenali sebagai “peraturan Corner”.
Filogeni: duri bukan sifat asal. Nyffeler dan Baum (2000) menganalisis jujukan DNA kloroplas (ndhF) dan ribosom nukleus (ITS). Mereka mendapati Neesia bersaudara dengan klad yang merangkumi lima genus teras Durioneae yang lain, dan Coelostegia + Kostermansia bersaudara dengan Cullenia + Boschia + Durio. Penting sekali, buah berduri dan aril besar bukan sifat asal (plesiomorfik) bagi Durioneae, bercanggah dengan Teori Durian klasik Corner.
Isi buah sebagai pertahanan. Mack (2000) mencadangkan “senario pertahanan”, iaitu buah berisi pada asalnya berevolusi untuk melindungi biji dan hanya kemudian menjadi struktur yang menggalakkan penyebaran. Beliau mengemukakan ramalan yang boleh diuji bagi hipotesis ini.
| Aspek | Dapatan | Sumber |
|---|---|---|
| Pemangsa buah muda (Sabah) | Orang utan | Nakashima et al. (2008) |
| Penyebar D. graveolens | Enggang hitam | Nakashima et al. (2008) |
| Penyebar D. zibethinus | Kera ekor panjang | Nakashima et al. (2008) |
| Saiz buah dan duri (palma) | Hubungan positif | Nascimento et al. (2020) |
| Buah berduri dalam Durioneae | Bukan sifat asal | Nyffeler dan Baum (2000) |
Perbincangan
Jawapan jujur kepada soalan “mengapa durian berduri” ialah: idea bahawa duri melindungi buah adalah munasabah tetapi masih merupakan hipotesis. Kajian di Sabah menunjukkan bahawa orang utan tetap memangsa buah durian sebelum matang walaupun kulitnya berduri, jadi duri jelas tidak menghalang semua haiwan. Mungkin duri lebih berkesan terhadap haiwan lain atau melambatkan pemangsaan, tetapi ini belum diuji dalam sumber yang ditemui.
Dua sumber memberi kerangka evolusi. Kajian palma Neotropika menunjukkan bahawa buah besar dan duri cenderung berevolusi bersama, mungkin akibat tekanan daripada haiwan besar. Namun kajian filogeni durian menunjukkan bahawa buah berduri bukan sifat asal kumpulan Durioneae, bercanggah dengan Teori Durian klasik Corner. Ini membayangkan bahawa duri pada durian mungkin muncul kemudian dalam sejarah evolusi kumpulan ini, dan bukan warisan daripada buah purba.
Had utama ialah ketiadaan kajian eksperimen yang membandingkan kadar pemangsaan buah berduri dan tidak berduri, dan kajian palma dijalankan di Amerika tropika, bukan Asia. Hipotesis Mack (2000) dan Nascimento et al. (2020) wajar diuji pada durian tempatan. Malaysia, dengan kepelbagaian spesies Durio liar, berada pada kedudukan yang baik untuk kajian sebegini (pengetahuan am).
Implikasi kepada Agensi Pertanian dan Pendidik
1. Sampaikan fungsi duri sebagai hipotesis yang munasabah, bukan fakta yang telah disahkan.
2. Gunakan dapatan Sabah untuk menunjukkan bahawa durian di hutan bergantung kepada haiwan seperti enggang dan kera untuk penyebaran biji.
3. Lindungi habitat hutan dan haiwan penyebar biji bagi spesies Durio liar yang menjadi sumber genetik (pengetahuan am).
4. Galakkan kajian lapangan tempatan yang menguji kesan duri terhadap pemangsaan buah.
5. Gunakan topik ini dalam pendidikan sains bagi menunjukkan bagaimana teori lama boleh dinilai semula dengan data DNA.
Kesimpulan
Duri durian sering dianggap struktur pertahanan, tetapi tiada kajian dalam carian ini yang mengujinya secara langsung. Kajian di Sabah menunjukkan orang utan tetap memangsa buah muda, manakala enggang hitam dan kera ekor panjang menyebarkan biji. Kajian filogeni mendapati buah berduri bukan sifat asal Durioneae, bercanggah dengan Teori Durian Corner. Fungsi duri wajar dianggap hipotesis yang memerlukan kajian lanjut.
Rujukan
1. Nakashima, Y., Lagan, P., & Kitayama, K. (2008). A study of fruit–frugivore interactions in two species of durian (Durio, Bombacaceae) in Sabah, Malaysia. Biotropica. https://doi.org/10.1111/j.1744-7429.2007.00335.x
2. Nascimento, L. F., Guimarães, P. R., Onstein, R. E., et al. (2020). Associated evolution of fruit size, fruit colour and spines in neotropical palms. Journal of Evolutionary Biology. https://doi.org/10.1111/jeb.13619
3. Lauri, P.-E. (2019). Corner’s rules as a framework for plant morphology, architecture and functioning – issues and steps forward. New Phytologist. https://doi.org/10.1111/nph.15503
4. Mack, A. L. (2000). Did fleshy fruit pulp evolve as a defence against seed loss rather than as a dispersal mechanism. Journal of Biosciences. https://doi.org/10.1007/BF02985186
5. Nyffeler, R., & Baum, D. A. (2000). Phylogenetic relationships of the durians (Bombacaceae-Durioneae or /Malvaceae/Helicteroideae/Durioneae) based on chloroplast and nuclear ribosomal DNA sequences. Plant Systematics and Evolution. https://doi.org/10.1007/BF00985266
6. Corlett, R. T. (1998). Frugivory and seed dispersal by vertebrates in the Oriental (Indomalayan) Region. Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society. https://doi.org/10.1017/S0006323198005234
7. Kitamura, S., Yumoto, T., Poonswad, P., Chuailua, P., Plongmai, K., Maruhashi, T., & Noma, N. (2002). Interactions between fleshy fruits and frugivores in a tropical seasonal forest in Thailand. Oecologia. https://doi.org/10.1007/s00442-002-1073-7
8. Leighton, M. (1993). Modeling dietary selectivity by Bornean orangutans: Evidence for integration of multiple criteria in fruit selection. International Journal of Primatology. https://doi.org/10.1007/BF02192635
9. Rijksen, H. D. (1978). A field study on Sumatran orang utans (Pongo pygmaeus abelii Lesson 1827). Ecology, behaviour and conservation.
10. Peres, C. A. (2000). Effects of subsistence hunting on vertebrate community structure in Amazonian forests. Conservation Biology. https://doi.org/10.1046/j.1523-1739.2000.98485.x
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: durian, Durio, duri buah, pertahanan buah, Teori Durian, filogeni, penyebaran biji, orang utan
