Lengkuas (Alpinia galanga (L.) Willd.): Pembiakan, Fitokimia, ACA dan Nilai Farmakologi

Pengenalan

Lengkuas (Alpinia galanga (L.) Willd.), juga dikenali sebagai greater galangal, ialah herba berizom daripada famili Zingiberaceae yang mempunyai sejarah panjang dalam sistem perubatan tradisional seperti Ayurveda, Unani dan perubatan tradisional Cina (Bej et al., 2026). Tumbuhan ini tersebar terutamanya di kawasan tropika, dan Indonesia serta Malaysia antara negara yang menanamnya (“A review on herbal medicinal plant: Alpinia galanga”, 2023). Di Malaysia, lengkuas ialah rempah wajib dalam masakan seperti rendang, kari dan sup, dan memberikan aroma yang tajam serta sedikit pedas.

Ulasan ini bertajuk “Lengkuas (Alpinia galanga): Ulasan Penyelidikan tentang Pembiakan, Fitokimia, ACA dan Nilai Farmakologi”. Objektifnya ialah mensintesis dapatan penyelidikan tentang botani, penanaman dan pembiakan termasuk kultur tisu, hasil dan ciri rizom, komposisi minyak pati, sebatian 1′-asetoksikavikol asetat (ACA), fitokimia, aktiviti antimikrob dan farmakologi, serta kegunaan tradisional dan makanan lengkuas. Kajian yang diulas dijalankan di India, Indonesia dan Jepun.

Sumber dikenal pasti melalui fungsi Literature Review di SciSpace (mod High Quality) pada November 2026. Daripada 100 kertas berkaitan, sepuluh kertas teratas (lapan selepas salinan berulang dan kertas tidak berkaitan dibuang) dijadikan asas ulasan ini.

Botani dan Taburan

Dapatan utama: lengkuas tumbuh secara semula jadi di kawasan teduh dan berpaya, dan ditanam terutamanya di Asia Selatan dan Asia Tenggara.

Spesies A. galanga tumbuh secara semula jadi di tanah yang teduh dan berpaya, dan banyak ditanam di selatan dan utara India (“A review on herbal medicinal plant: Alpinia galanga”, 2023). Nama tempatannya di India termasuk kulanjan, pera-rattai dan arattha. Ciri morfologi yang dikaji termasuk hujung dan pangkal daun, rizom, akar, buah dan biji.

Khoerunnisa (2015) di Indonesia menjalankan kajian farmakognosi rizom lengkuas. Ciri makroskopik rizom ialah panjang 7–12 cm, berbentuk silinder dengan akar halus. Secara mikroskopik, rizom terdiri daripada epidermis, korteks, kanji, berkas vaskular, endodermis, berkas sklerenkima dan sel rembesan yang mengandungi minyak pati.

Nilai fizikokimia rizom lengkuas yang dilaporkan:

Parameter	Nilai
Bahan larut air	33.12%
Bahan larut alkohol	16.96%
Hasil minyak pati	0.35% (v/b)
Kehilangan semasa pengeringan	14.40%
Nilai abu	7.53%
Abu tak larut asid	2.93%
Abu larut air	2.97%

Sumber: Khoerunnisa (2015).

Saringan fitokimia menunjukkan kehadiran flavonoid dan terpenoid dalam rizom lengkuas (Khoerunnisa, 2015). Data seperti ini penting untuk menetapkan piawaian kualiti bahan mentah lengkuas bagi industri herba.

Penanaman dan Pembiakan

Dapatan utama: lengkuas lazimnya dibiakkan secara konvensional melalui rizom, tetapi kultur tisu boleh menghasilkan bahan tanaman bebas penyakit dengan kandungan ACA yang lebih tinggi.

Seperti ahli Zingiberaceae lain, lengkuas lazimnya dibiakkan melalui keratan rizom. Pembiakan konvensional ini memerlukan rizom dalam jumlah besar dan boleh membawa penyakit. Rao et al. (2011) menegaskan bahawa mikropropagasi tumbuhan yang dibiakkan secara konvensional sangat penting untuk memenuhi permintaan komersial, serta untuk memudahkan penyimpanan dan pengangkutan stok bebas penyakit.

Rao et al. (2011) membangunkan kaedah regenerasi langsung dan tidak langsung:

Kaedah	Media	Hasil
Regenerasi langsung daripada eksplan rizom	MS + zeatin 2 mg/L	Purata 15.66 pucuk setiap eksplan
Permulaan kalus	MS + BAP, 2,4-D dan NAA (2 mg/L setiap satu)	Kalus mengandungi ACA
Regenerasi tidak langsung daripada kalus	MS + BAP 2 mg/L	Pucuk berganda

Sumber: Rao et al. (2011).

Dapatan paling menarik ialah pokok yang diregenerasi secara tidak langsung (melalui kalus) mempunyai kandungan ACA 1.6 kali ganda lebih tinggi (1.253%) berbanding pokok kawalan (0.783%). ACA juga dikesan dalam kalus muda dan kalus fasa pegun, dan induksi tindak balas morfogenetik dalam kalus meningkatkan pengumpulan ACA (Rao et al., 2011).

Dapatan ini membuka peluang untuk menghasilkan bahan tanaman yang bukan sahaja bebas penyakit, malah mempunyai kandungan sebatian aktif yang lebih tinggi untuk pasaran farmaseutikal.

Komposisi Minyak Pati

Dapatan utama: 1,8-sineol ialah komponen bioaktif penting dalam minyak pati lengkuas.

Minyak pati lengkuas mengandungi 1,8-sineol sebagai agen bioaktif yang mempunyai aktiviti anti-pemakanan (antifeedant) terhadap serangga (Jarajapu, 2022; Eram et al., 2019). Sebatian aktif lain yang dikenal pasti dalam tumbuhan lengkuas termasuk 1′-asetoksikavikol asetat, p-hidroksisinamaldehid dan 1’S-1′-asetoksikavikol asetat (“A review on herbal medicinal plant: Alpinia galanga”, 2023).

Hasil minyak pati daripada rizom ialah kira-kira 0.35% (Khoerunnisa, 2015). Minyak pati dan ekstrak rizom lengkuas telah dikaji secara meluas dan terbukti mempunyai aktiviti antikulat, antimikrob, anti-ameba dan antioksidan.

1′-Asetoksikavikol Asetat (ACA)

Dapatan utama: ACA ialah juzuk utama rizom lengkuas dengan pelbagai aktiviti perubatan, dan kesannya banyak berkait dengan pengaktifan enzim AMPK.

ACA terdapat dalam rizom atau biji A. galanga dan Alpinia conchigera, yang digunakan sebagai rempah tradisional dalam masakan dan ubat tradisional di Asia Tenggara (Kojima-Yuasa & Matsui-Yuasa, 2020). ACA mempunyai pelbagai sifat perubatan:

• antikanser

• anti-obesiti

• anti-alergi

• antimikrob

• antidiabetik

• melindungi perut (gastroprotektif)

• anti-radang

• anti-demensia

Kajian terkini menunjukkan bahawa gabungan ACA dengan bahan lain menghasilkan kesan antikanser yang sinergistik (Kojima-Yuasa & Matsui-Yuasa, 2020).

Struktur dan mekanisme. Faktor struktur yang mengawal aktiviti ACA ialah kumpulan asetil pada kedudukan 1′, kumpulan asetil pada kedudukan 4, dan ikatan berganda tak tepu antara kedudukan 2′ dan 3′. ACA mengaktifkan protein kinase diaktifkan AMP (AMPK), yang mengawal laluan transduksi isyarat dan memainkan peranan penting dalam pencegahan penyakit seperti kanser, obesiti, hiperlipidemia, diabetes dan gangguan neurodegeneratif (Kojima-Yuasa & Matsui-Yuasa, 2020).

Walau bagaimanapun, penulis menegaskan bahawa lebih banyak kajian diperlukan untuk menilai kesan klinikal ACA dan memahami potensinya dengan lebih baik.

Menariknya, ACA dalam ekstrak heksana rizom lengkuas juga telah dikaji untuk sifat perencatan kakisan logam (Jarajapu, 2022), menunjukkan potensi kegunaan di luar bidang makanan dan perubatan.

Fitokimia dan Aktiviti Antimikrob

Dapatan utama: ekstrak rizom lengkuas mempunyai kandungan fenolik dan flavonoid yang lebih tinggi berbanding ekstrak daun, dengan potensi antimikrob dan antioksidan yang ketara.

Ekstrak rizom lengkuas mempunyai kesan perencatan maksimum terhadap kulat dan bakteria. Kandungan fenolik dan flavonoid ekstrak rizom lebih tinggi berbanding ekstrak daun, dan inilah sebab potensi antimikrob serta penangkapan radikal bebasnya yang ketara (Jarajapu, 2022; Eram et al., 2019).

Bej et al. (2026) mengenal pasti farmakofor utama lengkuas:

Sebatian	Kelas
1’S-1′-asetoksikavikol asetat (ACA)	Fenilpropanoid
Galangin	Flavonoid
Eugenol	Fenilpropanoid
1,8-sineol	Monoterpena

Sumber: Bej et al. (2026).

Minyak pati lengkuas menunjukkan aktiviti antimikrob terhadap Staphylococcus aureus dan Candida albicans (Khoerunnisa, 2015). Kajian in vitro dan in vivo yang meluas menunjukkan aktiviti antimikrob, antivirus dan antikulat spektrum luas, serta keupayaan anti-radang dan penangkapan radikal bebas yang mengurangkan tekanan oksidatif sel (Bej et al., 2026).

Aktiviti Farmakologi Lain

Dapatan utama: lengkuas menunjukkan kesan perlindungan saraf, perut, buah pinggang, hati dan jantung, serta potensi antikanser dalam kajian praklinikal.

Bahagian tumbuhan yang berlainan mempunyai pelbagai kesan, termasuk antikulat, antiprotozoa, antiplatelet, antivirus, antidiabetik, imunomodulator, antibakteria, antioksidan dan hipolipidemik (Jarajapu, 2022). Ekstrak aseton akueus buah lengkuas pula menunjukkan kesan merencat melanogenesis, iaitu pembentukan melanin, yang berpotensi dalam produk penjagaan kulit.

Bej et al. (2026) memperincikan peranan farmakologi khusus yang muncul:

• Perlindungan saraf melalui perencatan asetilkolinesterase dan perlindungan terhadap kemerosotan kognitif akibat amiloid.

• Perlindungan perut dan buah pinggang melalui mekanisme pertahanan tisu.

• Potensi antikanser dan kemopencegahan.

Mahesh (2025) menambah aktiviti melindungi hati dan jantung. Ulasan ini juga menerangkan kemajuan alat analisis seperti LC-MS, HPLC dan teknik spektroskopi yang membolehkan pencirian dan kuantifikasi penanda utama seperti galangin dengan tepat, sekali gus meningkatkan potensi kawalan kualiti dan penyeragaman.

Kegunaan Tradisional

Dapatan utama: lengkuas digunakan secara tradisional untuk masalah penghadaman, pernafasan, sakit reumatik dan pelbagai penyakit kulit.

Lengkuas secara tradisional digunakan untuk mengurus masalah gastrousus, penyakit pernafasan, sakit reumatik dan kelemahan metabolik (Bej et al., 2026). Penggunaan tradisional lain termasuk merawat ekzema, selsema, bronkitis, jangkitan telinga dalam, gastritis, ulser, campak dan kolera, panau, membersihkan mulut dan badan yang kurus (Jarajapu, 2022; Eram et al., 2019).

Ekstrak rizom digunakan sebagai perangsang selera makan (stomachic) dan pembuang angin (karminatif), manakala biji digunakan sebagai tonik jantung (“A review on herbal medicinal plant: Alpinia galanga”, 2023). Di China, rizom lengkuas digunakan sebagai ubat tradisional untuk melegakan sakit perut dan merawat selsema (Khoerunnisa, 2015).

Kegunaan dalam Makanan

Dapatan utama: rizom dan bunga lengkuas ialah bahan masakan Asia yang popular.

Rizom dan bunga lengkuas ialah tambahan yang popular dalam masakan Asia. Rizom muda lengkuas sering digunakan dalam masakan Thai kerana rasanya yang pedas manis, berlada dan menyerupai halia (Khoerunnisa, 2015). Di Malaysia, rizom lengkuas digunakan secara meluas dalam rendang, kari, gulai dan sambal.

Lengkuas digunakan dalam perubatan dan juga dalam penyediaan makanan (Jarajapu, 2022). Sifat antimikrob minyak patinya juga berpotensi digunakan sebagai pengawet semula jadi dalam produk makanan.

Cabaran: Bioketersediaan dan Pengesahan Klinikal

Dapatan utama: walaupun bukti praklinikal menjanjikan, bioketersediaan sebatian aktif yang rendah dan kekurangan ujian klinikal masih menjadi cabaran.

Mahesh (2025) menegaskan bahawa strategi formulasi moden, termasuk fitosom, nanoemulsi dan flavonosom, sedang diterokai untuk mengatasi masalah bioketersediaan yang rendah dan meningkatkan keberkesanan terapeutik. Pendekatan pengiraan dan kemoinformatik juga memberikan maklumat tentang ciri seperti ubat dan profil farmakokinetik molekul bioaktif lengkuas.

Walaupun bukti praklinikal menjanjikan, cabaran masih wujud dari segi pengesahan klinikal, penyeragaman berskala besar dan penerimaan oleh pihak berkuasa kawal selia (Mahesh, 2025). Lengkuas selamat dimakan sebagai rempah dalam masakan, tetapi penggunaan ekstrak pekat untuk tujuan perubatan memerlukan bukti klinikal yang lebih kukuh.

Perbincangan

Literatur lengkuas menunjukkan ketidakseimbangan yang jelas: kajian kimia dan farmakologi jauh lebih banyak berbanding kajian agronomi. Hampir semua dapatan utama tertumpu kepada ACA, 1,8-sineol, fenolik dan flavonoid, serta aktiviti biologinya dalam model makmal dan haiwan. Sebaliknya, maklumat asas seperti hasil rizom sehektar, keperluan baja, jarak tanaman dan umur tuaian optimum hampir tiada dalam kertas teratas. Bagi pengusaha, ini bermakna amalan penanaman lengkuas masih bergantung kepada pengalaman tempatan dan bukannya cadangan berasaskan penyelidikan.

Dapatan kultur tisu yang menghasilkan kandungan ACA sehingga 1.6 kali ganda dalam pokok regeneran tidak langsung merupakan petunjuk penting. Ia menunjukkan bahawa kualiti kimia lengkuas boleh dimanipulasi melalui bahan tanaman, dan membuka peluang untuk memilih klon berkandungan ACA tinggi bagi pasaran farmaseutikal dan nutraseutikal. Namun, kestabilan ciri ini di ladang dan merentasi generasi masih perlu disahkan.

Isu bioketersediaan ACA yang rendah dan kekurangan ujian klinikal pula menghadkan tuntutan kesihatan yang boleh dibuat. Ini juga menunjukkan bahawa nilai komersial lengkuas dalam jangka pendek lebih realistik melalui pasaran masakan, perisa, minyak pati dan pengawet semula jadi, manakala pasaran ubat memerlukan pelaburan penyelidikan yang lebih besar. Gabungan antara institusi penyelidikan pertanian dan farmaseutikal di Malaysia boleh mempercepatkan perkembangan ini.

Implikasi untuk Pengusaha dan Industri di Malaysia

1. Gunakan bahan tanaman yang bersih. Pertimbangkan anak pokok kultur tisu untuk mengelakkan penyakit bawaan rizom (Rao et al., 2011).

2. Sasarkan pasaran farmaseutikal dengan bahan bermutu tinggi. Regenerasi melalui kalus boleh meningkatkan kandungan ACA sehingga 1.6 kali ganda (Rao et al., 2011).

3. Tetapkan piawaian kualiti bahan mentah. Gunakan parameter seperti kandungan minyak, nilai abu dan kehilangan semasa pengeringan (Khoerunnisa, 2015).

4. Bangunkan produk minyak pati. Minyak lengkuas berpotensi sebagai antimikrob dan pengawet semula jadi (Khoerunnisa, 2015).

5. Terokai produk penjagaan kulit. Ekstrak buah merencat pembentukan melanin (Jarajapu, 2022).

6. Pastikan tanah lembap tetapi bersaliran. Lengkuas tumbuh secara semula jadi di kawasan teduh dan lembap (“A review on herbal medicinal plant: Alpinia galanga”, 2023).

Jurang Penyelidikan

• Kajian agronomi lengkuas, seperti jarak tanaman, pembajaan dan hasil sehektar, yang hampir tiada dalam set kajian ini.

• Pengurusan perosak dan penyakit lengkuas.

• Ujian lapangan pokok kultur tisu dan kestabilan kandungan ACA.

• Ujian klinikal untuk mengesahkan manfaat kesihatan ACA dan galangin.

• Formulasi yang meningkatkan bioketersediaan sebatian aktif.

• Kajian lengkuas di Malaysia.

Kesimpulan

Lengkuas ialah herba berizom yang penting dalam masakan dan perubatan tradisional Asia Tenggara. Rizomnya kaya dengan sebatian bioaktif seperti 1′-asetoksikavikol asetat (ACA), galangin, eugenol dan 1,8-sineol, yang memberikan aktiviti antimikrob, antioksidan, anti-radang dan potensi antikanser dalam kajian praklinikal.

Dari segi pengeluaran, kultur tisu menawarkan kaedah untuk menghasilkan bahan tanaman bebas penyakit, malah boleh meningkatkan kandungan ACA sehingga 1.6 kali ganda. Namun, data agronomi seperti hasil sehektar dan pengurusan penyakit masih sangat terhad. Penyelidikan tempatan dan ujian klinikal diperlukan untuk memaksimumkan potensi lengkuas sebagai tanaman rempah dan bahan farmaseutikal di Malaysia.

Rujukan

7. A review on herbal medicinal plant: Alpinia galanga L. Willd. (2023). International Research Journal of Modernization in Engineering Technology and Science. doi:10.56726/irjmets46496

8. Bej, A., Singh, V. K., Firdous, Z., et al. (2026). Therapeutic potential of Alpinia galanga: A comprehensive review of pharmacological activities. doi:10.5281/zenodo.20236525

9. Eram, S., Mujahid, M., Bagga, P., et al. (2019). A review on phytopharmacological activity of Alpinia galanga. International Journal of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences. doi:10.22159/ijpps.2019v11i3.31352

10. Jarajapu, Y. P. R. (2022). A review on phytopharmacological activity of Alpinia galanga. doi:10.5281/zenodo.6979585

11. Khoerunnisa, U. (2015). Studi farmakognosi rimpang dan uji aktivitas antimikroba minyak atsiri rimpang lengkuas (Alpinia galanga L.).

12. Kojima-Yuasa, A., & Matsui-Yuasa, I. (2020). Pharmacological effects of 1?-acetoxychavicol acetate, a major constituent in the rhizomes of Alpinia galanga and Alpinia conchigera. Journal of Medicinal Food. doi:10.1089/jmf.2019.4490

13. Mahesh, P. (2025). Alpinia galanga (L.) Willd: A comprehensive review on phytochemistry, pharmacology, analytical characterization, nanotechnology applications, clinical evidences and safety profile. doi:10.5281/zenodo.17556293

14. Rao, K., Chodisetti, B., Gandi, S., et al. (2011). Direct and indirect organogenesis of Alpinia galanga and the phytochemical analysis. Applied Biochemistry and Biotechnology. doi:10.1007/s12010-011-9353-5

Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.

Kata kunci: lengkuas, Alpinia galanga, 1′-asetoksikavikol asetat, ACA, galangin, 1,8-sineol, minyak pati, kultur tisu, antimikrob, AMPK, farmakognosi