Gaharu (Aquilaria malaccensis Lam.): Penanaman, Kaedah Aruhan Buatan, Komposisi Kimia, Kualiti Resin dan Kelestarian

Pengenalan

Gaharu, yang juga dikenali sebagai “agarwood” atau “oud”, ialah kayu beresin wangi bernilai komersial tinggi yang didagangkan di seluruh dunia, terutamanya untuk kemenyan, minyak wangi dan perubatan (Shivanand et al., 2022). Ia tersenarai antara produk penghasil aroma paling berharga di dunia dan menjadi bahan asas dalam industri minyak wangi dan farmaseutikal (Chowdhury et al., 2024). Gaharu terbentuk apabila pokok Aquilaria daripada famili Thymelaeaceae dicederakan dan dijangkiti kulat, lalu menghasilkan resin sebagai mekanisme pertahanan (Shivanand et al., 2022). Di Malaysia, pokok penghasil gaharu yang utama ialah karas (Aquilaria malaccensis Lam.) (Jong, 2012). Oleh kerana kejadian jangkitan semula jadi sangat rendah dan permintaan terus meningkat, penuaian berlebihan telah menyebabkan A. malaccensis terancam kritikal (Chowdhury et al., 2024), dan semua spesies Aquilaria dilindungi di bawah CITES sejak 2002 (Chhipa et al., 2017). Sebagai usaha perlindungan, penanaman secara besar-besaran telah dijalankan di negara-negara Asia, termasuk Malaysia (Azren et al., 2019).

Ulasan ini bertajuk “Ulasan Penyelidikan Gaharu: Penanaman, Kaedah Aruhan Buatan, Komposisi Kimia, Kualiti Resin dan Kelestarian”. Objektifnya ialah untuk merumuskan dapatan utama kajian saintifik mengenai (i) sejarah dan perkembangan teknologi aruhan gaharu di Asia, (ii) kaedah aruhan fizikal, kimia dan biologi, (iii) peranan kulat dan mikrob dalam pembentukan gaharu, (iv) komposisi kimia dan penanda kualiti gaharu, (v) prestasi inokulan komersial di ladang Malaysia, serta (vi) isu kelestarian dan perlindungan spesies. Kajian yang diulas dijalankan di Malaysia (UPM, Universiti Malaysia Pahang, ladang di Malaysia Timur), Brunei, India (Assam), Indonesia dan Sri Lanka.

Bahan ulasan diperoleh melalui fungsi Literature Review di platform SciSpace (scispace.com) dalam mod High Quality pada November 2026, dengan memberi tumpuan kepada sepuluh kertas teratas yang dipaparkan.

Sejarah dan Perkembangan Teknologi Aruhan di Asia

*Dapatan utama: Kejayaan domestikasi Aquilaria sangat bergantung kepada kemajuan teknologi aruhan gaharu; tanpanya industri yang berkembang akan runtuh.*

Azren et al. (2019) dalam Journal of Forestry Research menghuraikan usaha sejak 1929 serta kemajuan dan variasi kaedah aruhan yang diamalkan di Asia. Penuaian hutan yang tidak mampan menyumbang kepada penurunan populasi liar, dan sebagai usaha perlindungan, penanaman berlaku di negara-negara taburan asal, terutamanya di Asia, sehingga berjaya mewujudkan ladang besar-besaran. Kejayaan domestikasi Aquilaria bergantung kuat kepada kemajuan teknologi aruhan, tanpanya keseluruhan industri yang berkembang akan runtuh. Kaedah merangkumi amalan tradisional dan aruhan buatan melalui inokulum dan perangsang kimia, sama ada diuji dan dipatenkan atau tidak. Walaupun kaedah tradisional lazim diamalkan oleh penanam luar bandar, kaedah buatan menggunakan agen atau bahan kimia tertentu lebih menarik dan mendapat permintaan lebih tinggi daripada usahawan dan pemilik ladang. Penulis turut membentangkan isu berkaitan teknologi aruhan seperti tahap keselamatan.

Kaedah Aruhan: Mekanikal, Kimia dan Biologi

Dapatan utama: Pelbagai teknologi aruhan telah dibangunkan, termasuk inokulasi kulat, pemakuan, penggerudian, pemangkasan sebahagian batang, kaedah pengudaraan, kit kimia dan infusi; perangsang kimia menunjukkan penembusan pantas dan pengeluaran resin yang konsisten.

Herath dan Jinendra (2023) dari Sri Lanka mengulas kemajuan terkini teknologi aruhan gaharu buatan, yang membolehkan pengeluaran resin gaharu dengan cekap, melebihi kaedah konvensional. Teknologi ini merangkumi kaedah mekanikal, biologi dan kimia serta gabungannya, seperti inokulasi kulat, pemakuan, penggerudian, pemangkasan sebahagian batang, kaedah pengudaraan, Agar-wit, kit C-A, Agar-sit, celupan botol, ChemJet, infusi lubang jarum, transfusi automatik, Agar-Bit dan kaedah batang buluh. Walaupun pendekatan antara disiplin mempunyai kebaikan dan keburukan, perangsang kimia menunjukkan penembusan pantas ke dalam batang spesies tertentu untuk menghasilkan resin gaharu unggul pada kadar yang konsisten.

Shivanand et al. (2022) dari Brunei dalam Molecules membandingkan kaedah aruhan fizikal, kimia dan biologi dari segi pengeluaran, hasil dan kualiti berbanding gaharu terbentuk secara semula jadi. Mereka menegaskan bahawa kajian jangka panjang diperlukan untuk memahami cara Aquilaria boleh ditanam secara mampan.

Kategori	Contoh kaedah	Sumber
Mekanikal	Pemakuan, penggerudian, pemangkasan sebahagian batang, pengudaraan	Herath & Jinendra (2023)
Kimia	Kit C-A, ChemJet, infusi lubang jarum, transfusi automatik, celupan botol	Herath & Jinendra (2023)
Biologi	Inokulasi kulat (contohnya Fusarium solani), mikrob endofit	Jong (2012); Chowdhury et al. (2024)
Tradisional	Pencederaan oleh penanam luar bandar	Azren et al. (2019)

Sumber: seperti dinyatakan dalam jadual.

Peranan Kulat dan Mikrob

Dapatan utama: Sebanyak 113 spesies kulat dan 26 strain bakteria telah ditemui dalam sampel gaharu; inokulasi kulat terpilih boleh menghasilkan resin dalam 21 hari dan jumlah seskuiterpenoid melebihi gaharu liar dalam 90 hari.

Chowdhury, Bhattacharjee dan Debnath (2024) melaporkan bahawa tinjauan literatur menunjukkan 113 spesies kulat dan 26 strain bakteria ditemui dalam sampel gaharu, sebahagiannya digunakan sebagai agen aruhan biologi di pelbagai negara. Komponen penghasil aroma dalam minyak gaharu bersifat khusus spesies dan bergantung kepada kaedah aruhan. Minyak gred tinggi kaya dengan derivatif seskuiterpena, monoterpena dan kromona.

Das et al. (2026) dalam Microbiological Research menginokulasi pokok A. malaccensis matang dengan isolat kulat yang disaring secara fungsional daripada gaharu liar, sama ada secara tunggal atau gabungan. Analisis morfologi dan biokimia menunjukkan penguraian berkesan halangan lignoselulosa yang memudahkan pengkolonian tisu. Dalam 21 hari, pemendapan resin gelap dan peningkatan ekspresi gen biosintesis seskuiterpenoid, yang disahkan melalui RT-qPCR, menunjukkan pengaktifan transkripsi pelbagai kaskad berkaitan pembentukan gaharu. Analisis GC-MS mengesahkan kualiti gaharu teraruh. Pada 90 hari, jumlah tahap seskuiterpenoid melebihi gaharu liar, dengan jumlah sebatian penanda kualiti yang lebih tinggi seperti yang lazim dilaporkan dalam gaharu premium.

Jong (2012) di Malaysia mengkaji corak pengkolonian Fusarium solani pada titik masa pencederaan berbeza menggunakan teknik qPCR masa nyata, serta kesan inokulasi buatan ke atas pokok karas muda berbanding karas liar yang tercedera secara semula jadi. Kajian turut membandingkan tahap perubahan warna kayu dalam tempoh 1, 3 dan 6 bulan dan juzuk kimia hasil kedua-dua kaedah aruhan dengan sampel komersial melalui GC-MS. Chhipa, Chowdhary dan Kaushik (2017) dalam Phytochemistry Reviews membincangkan kejayaan dan batasan pelbagai kaedah, serta peranan kulat endofit, patogen dan epifit dalam pembentukan gaharu dan komposisi kimia minyak daripada gaharu yang dijangkiti secara buatan.

Dapatan	Nilai	Sumber
Spesies kulat dalam sampel gaharu	113	Chowdhury et al. (2024)
Strain bakteria dalam sampel gaharu	26	Chowdhury et al. (2024)
Masa pemendapan resin gelap selepas inokulasi	21 hari	Das et al. (2026)
Seskuiterpenoid melebihi gaharu liar	Pada 90 hari	Das et al. (2026)

Sumber: seperti dinyatakan dalam jadual.

Komposisi Kimia dan Penanda Kualiti

Dapatan utama: Gaharu berkualiti tinggi kaya dengan seskuiterpena dan derivatif 2-(2-feniletil)kromona; penanda kualiti termasuk ?-guaiene, ?-selinene, aromadendrena, agarospirol dan 4-fenil-2-butanon.

Jong, Tsan dan Mohamed (2014) dari UPM membandingkan komposisi kimia ekstrak kayu A. malaccensis yang dijangkiti dengan kayu sihat dan gaharu komersial. Kayu dijangkiti dikumpul enam bulan selepas penggerudian pokok matang liar atau selepas inokulasi kulat ke dalam batang pokok berumur empat tahun. Sebatian utama ialah derivatif kromona, sebatian aromatik, seskuiterpena, monoterpena, sterol dan ester metil asid lemak. Dalam ekstrak gaharu pokok muda yang diaruh kulat, tetapi bukan dalam kayu sihat, sebatian utama termasuk derivatif 2-(2-feniletil)kromona, 4-fenil-2-butanon, guaiene, palustrol dan anisilaseton. Sebatian ini juga ditemui dalam gaharu pelbagai gred dan gaharu daripada pokok matang liar, selain agarospirol, alloaromadendrena oksida, ?-elemol, ?-eudesmol dan guaiol. Kajian ini menunjukkan bahawa kulat mungkin berkait dengan pembentukan gaharu dalam pokok A. malaccensis muda.

Nasution et al. (2020) di Indonesia mengenal pasti sebatian gaharu dalam anak benih dan pokok A. malaccensis serta Gyrinops versteegii selepas diinokulasi dengan F. solani. Lima kumpulan sebatian dikenal pasti: (1) seskuiterpena, iaitu cis-jasmon dan aromadendrena epoksida; (2) kromona, iaitu 8-metoksi-2-(2-feniletil)kromen-4-on dan derivatif kromona baharu yang hanya ditemui dalam G. versteegii; (3) sebatian aromatik, termasuk benzilaseton, guaiakol, p-etilguaiakol, fenol, siringaldehid, vanilin, alkohol furfuril dan furfural; (4) asid lemak, iaitu asid palmitik, oleik dan laurik; dan (5) triterpena, iaitu skualena.

Herath dan Jinendra (2023) menegaskan bahawa gaharu mengandungi juzuk aromatik seskuiterpena dan fenil-etilkromona. Shivanand et al. (2022) turut membincangkan sifat farmaseutikal sebatian berkaitan wangian seperti kromona dan terpenoid.

Kumpulan sebatian	Contoh	Sumber
Seskuiterpena	?-guaiene, ?-selinene, agarospirol, aromadendrena, guaiol, ?-eudesmol	Yusof et al. (2018); Jong et al. (2014)
Kromona	Derivatif 2-(2-feniletil)kromona	Jong et al. (2014); Nasution et al. (2020)
Aromatik	4-fenil-2-butanon (benzilaseton), anisilaseton, vanilin	Jong et al. (2014); Nasution et al. (2020)
Lain-lain	Asid lemak, skualena, sterol	Nasution et al. (2020); Jong et al. (2014)

Sumber: seperti dinyatakan dalam jadual.

Prestasi Inokulan Komersial di Ladang Malaysia

Dapatan utama: Daripada lima inokulan komersial yang diuji di ladang Malaysia Timur, hanya satu (Ino A) menghasilkan sebatian penanda gaharu berkualiti tinggi; kebanyakan sebatian ini tiada dalam sampel daripada inokulan lain.

Yusof et al. (2018) dari Universiti Malaysia Pahang menentukan kualiti gaharu yang diinokulasi secara buatan daripada pokok A. malaccensis di sebuah ladang di Malaysia Timur menggunakan kromatografi gas (GC). Kualiti diukur melalui kehadiran dan jumlah sebatian aromatik dan terpena, terutamanya yang direkodkan dalam gaharu berkualiti tinggi seperti ?-guaiene, ?-selinene, aromadendrena dan agarospirol. Sebatian meruap dikumpul menggunakan kaedah Solid Phase Micro Extraction (SPME). Lima inokulan komersial (Ino A, B, C, D dan E) telah digunakan di ladang tersebut. Analisis GC menunjukkan kehadiran sebatian penting berkaitan gaharu berkualiti tinggi seperti 4-fenil-2-butanon, ?-selinene, ?-bulnesene dan agarospirol dalam sampel yang dihasilkan menggunakan inokulan Ino A. Kebanyakan sebatian ini tiada dalam sampel yang diinokulasi dengan inokulan lain (Ino B, C, D dan E).

Inokulan komersial	Sebatian penanda kualiti tinggi
Ino A	Hadir: 4-fenil-2-butanon, ?-selinene, ?-bulnesene, agarospirol
Ino B, C, D, E	Kebanyakan sebatian penanda tiada

Sumber: Yusof et al. (2018).

Dapatan ini sangat penting kepada penanam kerana ia menunjukkan bahawa tidak semua inokulan komersial di pasaran menghasilkan gaharu berkualiti. Pemilihan inokulan yang terbukti dan pengesahan kualiti melalui analisis kimia adalah kritikal sebelum pelaburan besar dibuat.

Kelestarian dan Perlindungan Spesies

*Dapatan utama: A. malaccensis terancam kritikal akibat eksploitasi berlebihan; semua spesies Aquilaria dilindungi CITES sejak 2002; penanaman dan aruhan buatan boleh mengurangkan tekanan ke atas populasi liar dan memperbaiki sosioekonomi luar bandar.*

Chhipa et al. (2017) menegaskan bahawa minyak oud tulen mempunyai harga yang sangat tinggi di pasaran global kerana wangiannya yang unik, dan ini membawa kepada eksploitasi berlebihan spesies Aquilaria di seluruh dunia. Semua spesies Aquilaria dilindungi di bawah CITES sejak 2002. Chowdhury et al. (2024) menambah bahawa penanaman spesies ini boleh mengurangkan risiko kepupusan dan memperbaiki latar sosial dan ekonomi kawasan luar bandar. Azren et al. (2019) menyatakan bahawa penanaman besar-besaran di negara Asia merupakan usaha perlindungan terhadap populasi liar yang semakin berkurangan.

Perbincangan

Kajian yang diulas menunjukkan bahawa industri gaharu sedang beralih daripada penuaian hutan semula jadi kepada pengeluaran berasaskan ladang dengan aruhan buatan. Peralihan ini didorong oleh dua faktor: kekurangan gaharu semula jadi akibat penuaian berlebihan, dan perlindungan undang-undang di bawah CITES. Namun, seperti ditegaskan oleh Azren et al. (2019), kejayaan model ladang bergantung sepenuhnya kepada keberkesanan teknologi aruhan.

Kemajuan terkini menunjukkan potensi yang besar. Das et al. (2026) menunjukkan bahawa inokulasi kulat terpilih boleh menghasilkan resin dalam 21 hari dan seskuiterpenoid melebihi gaharu liar dalam 90 hari, satu pencapaian yang jauh lebih pantas daripada pembentukan semula jadi yang boleh mengambil masa bertahun-tahun. Namun, dapatan Yusof et al. (2018) di ladang Malaysia memberi amaran bahawa keberkesanan inokulan komersial sangat berbeza, dan hanya satu daripada lima inokulan menghasilkan sebatian penanda kualiti tinggi.

Isu kualiti dan piawaian juga penting. Pasaran gaharu tradisional menggunakan penilaian visual dan bau, tetapi kajian GC-MS menyediakan asas objektif untuk penggredan berdasarkan sebatian penanda seperti agarospirol, ?-selinene dan derivatif kromona. Pembangunan piawaian kimia ini boleh meningkatkan ketelusan pasaran dan melindungi penanam daripada produk tiruan.

Akhir sekali, isu keselamatan perangsang kimia (Azren et al., 2019) dan penerimaan pasaran terhadap gaharu teraruh berbanding gaharu liar masih perlu ditangani. Pengguna premium mungkin masih mengutamakan gaharu liar, maka pengesahan bahawa gaharu teraruh mempunyai profil kimia setara adalah penting untuk penerimaan pasaran.

Implikasi untuk Penanam Gaharu di Malaysia

1. Pilih inokulan yang terbukti: Tidak semua inokulan komersial berkesan; hanya satu daripada lima inokulan dalam kajian ladang Malaysia menghasilkan sebatian berkualiti tinggi (Yusof et al., 2018).

2. Sahkan kualiti secara kimia: Gunakan analisis GC atau GC-MS untuk memeriksa sebatian penanda seperti agarospirol, ?-selinene, ?-guaiene dan derivatif kromona.

3. Pertimbangkan aruhan biologi: Kulat terpilih daripada gaharu liar menunjukkan potensi tinggi untuk menghasilkan resin berkualiti dengan pantas (Das et al., 2026).

4. Ambil kira keselamatan: Berhati-hati dengan perangsang kimia; pastikan keselamatan pekerja dan produk (Azren et al., 2019).

5. Patuhi peraturan CITES dan permit: Pastikan rekod ladang dan dokumentasi asal-usul untuk perdagangan antarabangsa (Chhipa et al., 2017).

6. Rancang jangka panjang: Pokok perlu mencapai umur dan saiz yang sesuai sebelum aruhan; pelaburan memerlukan perancangan kewangan jangka panjang.

Jurang Penyelidikan

7. Ujian lapangan jangka panjang inokulan kulat tempatan di ladang Malaysia.

8. Piawaian penggredan gaharu berasaskan kimia yang diiktiraf secara nasional.

9. Kajian keselamatan dan sisa perangsang kimia dalam produk gaharu.

10. Faktor agronomi (tanah, jarak, pembajaan, umur pokok) yang mempengaruhi tindak balas aruhan.

11. Analisis ekonomi dan rantaian nilai bagi pekebun kecil gaharu di Malaysia.

12. Penerimaan pasaran dan harga gaharu teraruh berbanding gaharu liar.

Kesimpulan

Gaharu daripada Aquilaria malaccensis ialah produk hutan bukan kayu yang sangat bernilai, tetapi spesies ini terancam kritikal dan dilindungi di bawah CITES sejak 2002. Penanaman dan aruhan buatan merupakan kunci kepada industri yang mampan. Pelbagai kaedah mekanikal, kimia dan biologi telah dibangunkan, dan kajian terkini menunjukkan inokulasi kulat terpilih boleh menghasilkan resin gelap dalam 21 hari dengan tahap seskuiterpenoid melebihi gaharu liar dalam 90 hari. Gaharu berkualiti tinggi dicirikan oleh seskuiterpena dan derivatif 2-(2-feniletil)kromona, termasuk agarospirol, ?-selinene dan 4-fenil-2-butanon. Namun, kajian di ladang Malaysia menunjukkan hanya satu daripada lima inokulan komersial menghasilkan sebatian penanda berkualiti tinggi, menekankan keperluan pengesahan kualiti secara kimia. Dengan pemilihan inokulan yang tepat, piawaian kualiti yang objektif dan pematuhan peraturan, industri gaharu ladang berpotensi menjadi sumber pendapatan bernilai tinggi yang menyokong pemuliharaan spesies liar.

Rujukan

13. Das, A., Sarma, B., Begum, K., et al. (2026). Fungal-induced rapid agarwood formation in Aquilaria malaccensis with resin quality equivalent to natural agarwood. Microbiological Research. https://doi.org/10.1016/j.micres.2026.128576

14. Chowdhury, B. D., Bhattacharjee, A., & Debnath, B. (2024). Endophytic microbes in agarwood oil production from Aquilaria malaccensis Lam. engendering bio-resources for socioeconomic development. CRC Press. https://doi.org/10.1201/9781003517108-10

15. Shivanand, P., Arbie, N. F., Krishnamoorthy, S., et al. (2022). Agarwood—The fragrant molecules of a wounded tree. Molecules, 27(11), 3386. https://doi.org/10.3390/molecules27113386

16. Yusof, S., Tajuddin, S. N., Mansor, R., et al. (2018). Gas chromatography analysis of artificially inoculated agarwood compounds related to high quality agarwood from Malaysia plantation.

17. Nasution, A. A., Siregar, U. J., Miftahudin, et al. (2020). Identification of chemical compounds in agarwood-producing species Aquilaria malaccensis and Gyrinops versteegii. Journal of Forestry Research, 31. https://doi.org/10.1007/s11676-018-00875-9

18. Herath, H. M. W. A. I., & Jinendra, B. M. S. (2023). Recent advancement in agarwood induction technology: A comprehensive review for the transformation of artificial agar resin induction methods. ATRS Journal, 3(1). https://doi.org/10.4038/atrsj.v3i1.46

19. Jong, P. L. (2012). Effects of mechanical wounding and infection patterns of Fusarium solani on gaharu formation in Aquilaria malaccensis Lam. Tesis, Universiti Putra Malaysia.

20. Azren, P. D., Lee, S. Y., Emang, D., et al. (2019). History and perspectives of induction technology for agarwood production from cultivated Aquilaria in Asia: A review. Journal of Forestry Research, 30. https://doi.org/10.1007/s11676-018-0627-4

21. Chhipa, H., Chowdhary, K., & Kaushik, N. (2017). Artificial production of agarwood oil in Aquilaria sp. by fungi: A review. Phytochemistry Reviews, 16. https://doi.org/10.1007/s11101-017-9492-6

22. Jong, P. L., Tsan, P., & Mohamed, R. (2014). Gas chromatography-mass spectrometry analysis of agarwood extracts from mature and juvenile Aquilaria malaccensis. International Journal of Agriculture and Biology, 16.

Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.

Kata kunci: gaharu, agarwood, oud, karas, Aquilaria malaccensis, aruhan buatan, inokulasi kulat, Fusarium solani, seskuiterpena, kromona, agarospirol, GC-MS, CITES, kelestarian