Pengenalan
Kualiti minyak nilam berbeza mengikut kawasan asal bahan mentah dan teknologi penyulingan yang digunakan oleh penyuling kecil. Di Indonesia, sebahagian besar minyak nilam dihasilkan oleh petani dan penyuling berskala kecil menggunakan peralatan ringkas, maka variasi kualiti antara kelompok dan antara kawasan sering berlaku (pengetahuan am). Pemahaman tentang sumber variasi ini penting bagi negara seperti Malaysia yang ingin membangunkan industri nilam secara kecil-kecilan.
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk “The yield, alcohol patchouli content and chemical composition of patchouli oil from Moluccas and Aceh” (Smith et al., 2021) yang dijalankan di Indonesia. Objektifnya ialah membandingkan hasil, kandungan alkohol patchouli dan komposisi kimia minyak nilam dari Maluku dan Aceh, dua kawasan pengeluar yang berbeza dari segi geografi dan amalan. Dapatan dilengkapi oleh kajian unit penyulingan berasaskan pemampat di Gorontalo, Indonesia (Botutihe et al., 2026) dan tinjauan di Aceh Barat Daya (Arpi et al., 2011).
Sorotan Kajian Lepas
Arpi et al. (2011) menjalankan tinjauan terhadap hasil dan kualiti minyak nilam di Daerah Aceh Barat Daya berdasarkan kawasan asal bahan mentah, kaedah penyulingan dan tempoh penyulingan. Menurut ringkasan SciSpace, ketiga-tiga faktor ini didapati mempengaruhi kualiti minyak. Tinjauan ini penting kerana ia dijalankan di peringkat penyuling sebenar, bukan di makmal, dan menunjukkan bahawa amalan penyuling kecil merupakan sumber utama variasi kualiti.
Pada peringkat makmal, Shah et al. (2017) di India menunjukkan bahawa masa pengekstrakan merupakan parameter paling berpengaruh dalam hidrodistilasi daun nilam, dengan keadaan optimum menghasilkan 1.53% minyak dan patchoulol 64.9% dalam 150 minit. Kok et al. (2023) pula merumuskan bahawa kaedah pantas seperti hidrodistilasi berbantu gelombang mikro menghasilkan minyak dengan patchoulol jauh lebih rendah (26.32%) berbanding kaedah air-gelembung (61.53%).
Kedua-dua kajian ini menyokong idea bahawa perbezaan kualiti antara kawasan mungkin bukan sahaja berpunca daripada tanaman itu sendiri, tetapi juga daripada cara ia disuling. Oleh itu, kajian perbandingan seperti Smith et al. (2021) perlu ditafsir dengan mengambil kira kedua-dua faktor bahan mentah dan proses. Faktor lain seperti klon yang ditanam, umur tanaman semasa dituai dan cara daun dilayukan juga lazimnya berbeza antara kawasan (pengetahuan am), dan perlu direkodkan dalam kajian perbandingan akan datang.
Dapatan Utama
Minyak Aceh lebih tinggi hasil dan kualiti. Smith et al. (2021) mendapati minyak nilam dari Aceh menghasilkan 3.6% dengan alkohol patchouli 35.86%, berbanding minyak dari Maluku (Ambon) dengan hasil 1.8% dan alkohol patchouli 19.69%.
Komposisi kimia berbeza. Minyak Maluku mengandungi 30 komponen dengan ?-guaiena 17.97% dan ?-guaiena 14.11%. Minyak Aceh mengandungi 25 komponen dengan ?-patchoulena 26.05% dan ?-guaiena 18.36%.
Unit pemampat menjimatkan masa. Botutihe et al. (2026) mereka bentuk unit penyulingan berasaskan pemampat yang meningkatkan tekanan dan suhu wap. Menurut ringkasan SciSpace, masa penyulingan berkurang daripada 10 kepada 6 jam, hasil minyak meningkat daripada 4.2% kepada 6.3%, dan patchoulol daripada 30% kepada 35%.
Kaedah dan tempoh penyulingan di peringkat penyuling. Arpi et al. (2011) meninjau hasil dan kualiti minyak nilam di Aceh Barat Daya berdasarkan kawasan asal bahan mentah, kaedah dan tempoh penyulingan, mengesahkan bahawa ketiga-tiga faktor mempengaruhi kualiti (ringkasan SciSpace).
| Parameter | Maluku | Aceh | Sumber |
|---|---|---|---|
| Hasil minyak | 1.8% | 3.6% | Smith et al. (2021) |
| Alkohol patchouli | 19.69% | 35.86% | Smith et al. (2021) |
| Bilangan komponen | 30 | 25 | Smith et al. (2021) |
| Unit penyulingan | Konvensional | Pemampat | Sumber |
|---|---|---|---|
| Masa | 10 jam | 6 jam | Botutihe et al. (2026) |
| Hasil minyak | 4.2% | 6.3% | Botutihe et al. (2026) |
| Patchoulol | 30% | 35% | Botutihe et al. (2026) |
Perbincangan
Kandungan alkohol patchouli dari Aceh hampir dua kali ganda berbanding Maluku, yang mungkin disebabkan oleh varieti, tanah, iklim dan amalan pasca tuai. Piawaian perdagangan antarabangsa lazimnya memerlukan alkohol patchouli sekitar 30% atau lebih (pengetahuan am), maka minyak Maluku dalam kajian ini berada di bawah gred premium. Perbezaan komposisi juga ketara: minyak Maluku lebih kaya dengan guaiena, manakala minyak Aceh mempunyai ?-patchoulena yang tinggi, menunjukkan profil aroma yang berbeza walaupun kedua-duanya dipasarkan sebagai minyak nilam.
Teknologi pemampat yang ringkas pula menunjukkan bagaimana penambahbaikan kecil pada peralatan boleh meningkatkan pendapatan penyuling kecil secara signifikan. Pengurangan masa daripada 10 kepada 6 jam bermakna penjimatan bahan api dan buruh, manakala peningkatan hasil dan patchoulol meningkatkan nilai setiap kelompok. Menariknya, dapatan ini kelihatan bertentangan dengan pemerhatian bahawa kaedah pantas cenderung menurunkan patchoulol (Kok et al., 2023); perbezaannya mungkin kerana pemampat meningkatkan suhu dan tekanan wap, sekali gus mempercepatkan penyulingan komponen berat, bukan sekadar memendekkan masa.
Bagi Malaysia, pengajaran utama ialah kepentingan memilih bahan tanaman yang terbukti berkualiti dan melabur dalam peralatan penyulingan yang cekap sejak awal. Penyuling kecil juga perlu mempunyai akses kepada ujian makmal untuk mengukur alkohol patchouli, supaya minyak boleh digred dan dijual pada harga yang setimpal (pengetahuan am).
Implikasi kepada Pengusaha
1. Gunakan bahan tanaman dari klon atau kawasan yang terbukti berkualiti.
2. Pastikan alkohol patchouli memenuhi gred pasaran sebelum menjual.
3. Naik taraf peralatan penyulingan untuk menjimatkan masa dan bahan api.
4. Rekod asal bahan mentah dan kaedah penyulingan untuk kebolehkesanan.
5. Dapatkan analisis komposisi berkala untuk memahami profil aroma minyak sendiri.
Kesimpulan
Kawasan asal bahan mentah dan teknologi penyulingan mempengaruhi hasil serta kualiti minyak nilam secara ketara. Minyak Aceh mengandungi alkohol patchouli 35.86%, dan unit pemampat meningkatkan hasil serta memendekkan masa penyulingan. Gabungan bahan tanaman berkualiti, peralatan cekap dan rekod proses yang baik membolehkan penyuling kecil menghasilkan minyak bergred premium.
Rujukan
1. Smith, H., Sumarsana, Fasa, L. R., et al. (2021). The yield, alcohol patchouli content and chemical composition of patchouli oil from Moluccas and Aceh. AIP Conference Proceedings. https://doi.org/10.1063/5.0059936
2. Botutihe, S., Laboko, A. L., & Antu, E. S. (2026). Design and performance analysis of a compressor-based patchouli oil distillation unit. Jurnal Teknologi Industri Pertanian, 36(2). https://doi.org/10.24961/j.tek.ind.pert.2026.36.2.149
3. Arpi, N., Erika, C., & Ermaya, D. (2011). Survey and study on yield and quality of patchouli oil in Aceh Barat Daya District, Indonesia based on original area of raw materials, methods and length of distillation. Indonesia.
4. Shah, K. A., Bhatt, D. R., Desai, M. A., et al. (2017). Extraction of essential oil from patchouli leaves using hydrodistillation: Parametric studies and optimization. India.
5. Kok, T., Florenika, N., Gultom, M. T., et al. (2023). Mini-review: Extraction of patchouli oil from Pogostemon cablin Benth. leaves. E3S Web of Conferences, 374, 00036. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202337400036
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: nilam, alkohol patchouli, Aceh, Maluku, unit penyulingan, pemampat, kualiti minyak, penyuling kecil
