Hang Tuah merupakan antara tokoh paling terkenal dalam sejarah dan sastera Melayu. Beliau dan kisah Kesultanan Melaka sampai kepada kita terutamanya melalui dua karya agung, iaitu Sejarah Melayu (Sulalatus Salatin) dan Hikayat Hang Tuah. Namun, sejauh manakah karya-karya ini boleh dianggap sebagai sumber sejarah? Para sarjana mempunyai pandangan yang berbeza.
Artikel ini meneliti kajian tentang Sejarah Melayu, Hikayat Hang Tuah dan perdebatan tentang kewujudan Hang Tuah sebagai tokoh sejarah.
Sejarah Melayu dan Tun Sri Lanang
Karya agung. Sejarah Melayu (Sulalatus Salatin) merupakan antara manuskrip paling terkenal dalam tradisi persuratan Melayu [1]. Ia ditulis oleh Tun Sri Lanang, Bendahara kerajaan Johor, yang kemudiannya menjadi ketua daerah Samalanga di Aceh Darussalam [1].
Kandungan. Manuskrip ini bukan sahaja menggambarkan sejarah kerajaan-kerajaan Melayu dari zaman Palembang, penubuhan Melaka hingga krisis Kesultanan Johor, tetapi juga membincangkan etika kuasa [1]. Asas utama kuasa ialah keadilan [1]. Pengkaji membangkitkan dilema antara keadilan dan penderhakaan, iaitu sama ada rasa keadilan boleh digunakan untuk menentang pemerintah yang gagal berlaku adil [1].
Tradisi persuratan Johor. Satu kajian oleh penyelidik Universiti Malaya menyatakan tradisi persuratan Johor bermula dengan dua karya agung Melayu, iaitu Sulalatus Salatin oleh Tun Sri Lanang dan Hikayat Hang Tuah [2].
Mitos atau Peristiwa Sebenar?
Sejarah yang boleh disahkan. Kajian oleh penyelidik Universiti Kebangsaan Malaysia menyatakan sarjana terdahulu pernah menolak kandungan karya klasik Melayu sebagai mitos dan legenda [3]. Namun, sarjana seperti O.W. Wolters percaya karya seperti Sejarah Melayu dan Hikayat Merong Mahawangsa mengandungi peristiwa yang boleh disahkan [3]. Kisah seperti Raja Suran, Sri Tri Buana dan Demang Lebar Daun dikatakan mewakili tokoh yang benar-benar wujud pada zaman tertentu [3].
Hubungan dengan China dan India. Hikayat Hang Tuah khususnya menekankan kepentingan hubungan antara Melaka dengan China dan India [3]. Pengkaji menyatakan isu paling penting yang boleh dijelaskan daripada sumber sastera klasik Melayu ialah dasar luar pemerintah Melayu [3].
Seperti epik Homer. Satu kajian sastera menyatakan, sama seperti zaman Homer di Greece, hampir tiada tinggalan arkeologi di Melaka yang boleh membuktikan zaman kegemilangan, dan butiran masa lalu yang gemilang disampaikan melalui karya sastera [4]. Sejarah Melayu dan Hikayat Hang Tuah dianggap sebagai karya klasik sastera dan sumber maklumat tentang orang dan peristiwa pada masa lampau [4].
Adakah Hang Tuah Benar-Benar Wujud?
Hujah menyokong. Satu kajian oleh penyelidik Universiti Putra Malaysia dan Universiti Malaya berhujah Hang Tuah merupakan tokoh sebenar yang berkhidmat di istana Melaka pada abad ke-15 [5]. Data primer yang digunakan termasuk [5]:
-
Rekidai H?an, kronik rasmi istana Kerajaan Ryukyu.
-
Commentaries of the Great Afonso Dalboquerque.
-
Ukiran pada dinding tinggalan Kerajaan Vijayanagara di Hampi, India, yang dikatakan menggambarkan Hang Tuah menunggang kuda.
Pengkaji menyimpulkan data ini membuktikan kewujudan Hang Tuah sebagai pahlawan, laksamana dan diplomat [5]. Namun, kesimpulan ini merupakan pandangan pengkaji, dan tidak semua sarjana bersetuju.
Tiga bentuk kewujudan. Kajian lain menyatakan Hang Tuah diberikan tiga bentuk kewujudan oleh masyarakat Nusantara, iaitu sejarah, fiksyen dan lisan [6]. Kewujudan lisannya lebih pelbagai dan berwarna-warni [6]. Di Melaka, cerita merujuk kepada kampung Sungai Duyong, perigi terkenalnya dan makam yang dikatakan miliknya di Tanjong Keling [6].
Peranakan. Satu ulasan buku menyatakan apabila Hang Tuah ditanya tentang asal-usulnya, beliau menyatakan dirinya berdarah campuran (peranakan) [7].
Hang Tuah atau Hang Jebat?
Persoalan siapa yang benar antara Hang Tuah dan Hang Jebat terus dibincangkan. Satu kajian menyimpulkan jawapannya jauh lebih kabur berbanding yang biasa digambarkan [8]. Pengkaji menyatakan populariti Hang Jebat kelihatan bertentangan dengan tingkah laku yang dilaporkan, manakala penceritaan semula kisah Hang Tuah sering meninggalkan sebahagian besar pelayarannya [8].
Hang Tuah dalam Media Moden
Dokudrama India. Kajian oleh penyelidik Universiti Sains Malaysia meneliti adaptasi kisah Hang Tuah dalam dokudrama India Bharat Ek-Khoj [9]. Hang Tuah dikatakan hidup di Melaka semasa pemerintahan Sultan Mansur Shah pada abad ke-15 [9].
Permainan video 3D. Satu kajian membangunkan permainan 3D tentang sejarah Melaka di bawah Sultan Mansur Shah untuk menarik minat pelajar sekolah [10]. Kajian ini mendapati generasi pelajar masa kini kurang mengetahui sejarah Hang Tuah dan kurang berminat belajar sejarah daripada teks yang panjang [10].
Literasi budaya. Kajian di Indonesia mendapati Hikayat Hang Tuah sentiasa dihargai dan dijadikan bahan kajian oleh penyelidik pelbagai negara dari abad ke-18 hingga abad ke-21 [11].
Panduan Praktikal untuk Pembaca
-
Baca Sejarah Melayu dan Hikayat Hang Tuah dalam edisi yang mudah difahami.
-
Bezakan antara sastera dan sejarah, tetapi hargai nilai kedua-duanya.
-
Bincangkan nilai keadilan dan kesetiaan dalam kisah Hang Tuah dan Hang Jebat bersama anak-anak.
-
Gunakan bahan interaktif seperti permainan dan dokumentari untuk menarik minat pelajar.
-
Lawati tapak berkaitan di Melaka seperti di Sungai Duyong.
-
Bagi penduduk yang menjaga kebun atau laman di kawasan tapak sejarah, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label jika racun perosak diperlukan.
-
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penjagaan tanaman di laman rumah.
Kesimpulan
Sejarah Melayu karya Tun Sri Lanang dan Hikayat Hang Tuah merupakan sumber utama tentang kegemilangan Melaka. Sarjana terdahulu menganggapnya mitos, tetapi sesetengah sarjana kini percaya ia mengandungi peristiwa sebenar. Satu kajian berhujah Hang Tuah ialah tokoh sejarah berdasarkan rekod Ryukyu, Portugis dan India, walaupun perdebatan masih berterusan. Persoalan Hang Tuah dan Hang Jebat juga lebih kompleks daripada yang biasa digambarkan. Karya-karya ini terus relevan sebagai sumber identiti dan pengajaran tentang keadilan serta kuasa.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian sejarah dan sastera. Kewujudan sebenar sesetengah tokoh masih dibincangkan oleh sarjana.
Rujukan
[1] T. Abdullah (2014). TUN SRI LANANG DAN IKATAN KULTURAL ALAM MELAYU. Unknown Journal. DOI: 10.14203/jmb.v16i1.32. https://consensus.app/papers/details/497b9c6ddbcd5daaa94e753195b27bdc/
[2] Mardiana Nordin (2022). Keintelektualan Masyarakat Johor: Tradisi Persuratan Merentas Zaman. Journal of Al-Tamaddun. DOI: 10.22452/jat.vol17no2.7. https://consensus.app/papers/details/1dbf79fdbc545b2ba51e93c0fdafa420/
[3] Nik Hassan Shuhaimi Nik Abdul Rahman (2013). Verifiable Memories of Historical Events in the Malay Classical Literary Sources. Asian Social Science. DOI: 10.5539/ass.v9n6p58. https://consensus.app/papers/details/8c3bad377cd75c678b1cb1309ed29353/
[4] V. Hooker (2016). HISTORY, LITERATURE AND SOCIAL CHANGE: HARUN AMINURRASHID’S INDEPENDENCE NOVEL PANGLIMA AWANG. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/13627634f49d525f9a6c8bd030f762db/
[5] Rozita Che Rodi and Hashim Musa (2021). Hang Tuah: A Malay Icon Transcending Time. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences. DOI: 10.6007/ijarbss/v11-i7/10066. https://consensus.app/papers/details/c4f4e7bc302b5286ace4193df9bfa87c/
[6] M. Salleh (2013). HANG TUAH IN THE SEA OF ORAL MALAY NARRATIVES. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/c1a5e92dca175ee3be6efc15362e50bc/
[7] M. Salleh (2019). Special Relationship in the Malay World—Indonesia and Malaysia, by Ho Ying Chan. Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde / Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia. DOI: 10.1163/22134379-17502008. https://consensus.app/papers/details/a33511b7e0f05a1dbca9fe444d296b8d/
[8] Richard Bailey (2024). Silat Warriors as Malay Cultural Heroes. KEMANUSIAAN The Asian Journal of Humanities. DOI: 10.21315/kajh2024.31.1.7. https://consensus.app/papers/details/b84ec35dead05ec9bfd028f250612f55/
[9] Kogilavani Nagarajah and Md. Salleh Yaapar (2023). From Hikayat Hang Tuah to Bharat Ek-Khoj: A Malay Culture Hero in an Indian Docudrama. KEMANUSIAAN The Asian Journal of Humanities. DOI: 10.21315/kajh2023.30.1.4. https://consensus.app/papers/details/bdb00c2e43fd50f4b1aa88fa5b9d6459/
[10] Noor Hafizah binti Mahamarowi, Muhamad Rizal Bin Ja’afar et al. (2023). 3D Game-Based Approach to Learning Ancient Malay Heritage’s History. 2023 IEEE 14th Control and System Graduate Research Colloquium (ICSGRC). DOI: 10.1109/icsgrc57744.2023.10215483. https://consensus.app/papers/details/48beaad953d95c1c9f0ceee45799e526/
[11] Mu’jizah Mu’jizah and Erlis Nur Mujiningsuh (2023). Identitas dan Spirit Hidup ke Inspirasi Literasi Budaya: Studi Hikayat Hang Tuah. Aksara. DOI: 10.29255/aksara.v35i1.955.40–52. https://consensus.app/papers/details/c1190e243f4252e99331d910daa442ed/
Kata Kunci
sejarah Melaka, Hang Tuah, Sejarah Melayu, Hikayat Hang Tuah, sastera Melayu
