Kesultanan Melayu Melaka bukan sahaja terkenal sebagai pusat perdagangan, tetapi juga sebagai pusat penyebaran Islam dan pembangunan sistem perundangan Melayu. Undang-Undang Melaka dan Undang-Undang Laut Melaka menjadi bukti bahawa kerajaan ini mempunyai sistem pemerintahan yang tersusun. Kajian sejarah menunjukkan warisan ini mempengaruhi banyak kerajaan Melayu lain di Nusantara.
Artikel ini meneliti kajian tentang peranan Melaka dalam penyebaran Islam, sistem perundangannya dan cabaran yang dihadapi selepas kedatangan Portugis.
Melaka Sebagai Pusat Penyebaran Islam
Perdagangan membawa Islam. Satu kajian sejarah menyatakan kemunculan Melaka sebagai pusat perdagangan antarabangsa memainkan peranan penting dalam penyebaran Islam ke seluruh Semenanjung Tanah Melayu dan negeri-negeri sekitarnya [1]. Melaka berjaya menarik pedagang dan ulama dari luar negara yang datang untuk berniaga dan mengajar Islam [1].
Peranan pemerintah. Selain pedagang dan ulama, pemerintah Melaka memainkan peranan penting dalam perkembangan Islam di Melaka dan Semenanjung melalui strategi ekonomi dan politik [1]. Sultan akan menghantar utusan kepada sultan di negeri Melayu lain untuk bertanya tentang isu agama [1]. Tradisi ini menjadi salah satu sebab utama perkembangan Islam di Melaka dan Semenanjung [1].
Kesan kepada masyarakat. Kedatangan Islam mempengaruhi masyarakat Melaka dan negeri-negeri Semenanjung dari segi pentadbiran, amalan agama, sosiobudaya dan tradisi [1]. Kesan undang-undang Islam dapat dilihat dalam dua undang-undang utama negeri, iaitu Undang-Undang Melaka dan Undang-Undang Laut Melaka [1].
Undang-Undang Laut Melaka
Kod maritim kerajaan. Kesultanan Melaka dan jajahan takluknya, sebuah kerajaan maritim penting di Nusantara (sekitar 1400 hingga 1511), mempunyai undang-undang maritim yang dikenali sebagai Undang-Undang Laut Melaka [2]. Undang-undang ini menunjukkan kuasa Kesultanan Melaka ke atas perairan wilayahnya [2].
Mengapa ia dicipta? Kajian oleh penyelidik dari Universiti Islam Negeri Imam Bonjol Padang dan Universiti Leiden berhujah bahawa motivasi utama mencipta kod ini ialah peluang ekonomi dan kepentingan politik yang timbul daripada perdagangan antarabangsa melalui Selat Melaka [2]. Perdagangan ini mencetuskan persaingan ekonomi dan sosiobudaya yang kompleks antara penduduk tempatan dan orang asing [2].
Kandungan. Bersama Undang-Undang Darat, Undang-Undang Laut Melaka bukan sahaja mengawal perkara jenayah, tetapi juga aspek moral berkaitan perdagangan dan pelayaran [2]. Ia menggabungkan unsur undang-undang Islam dan adat tempatan [2].
Pengaruh luas. Kod ini menjadi sumber inspirasi bagi banyak kerajaan tempatan lain di Nusantara untuk menyusun kod maritim mereka sendiri [2].
Semakin dilupakan. Sebaliknya, era pascakolonial menyaksikan penurunan pengiktirafan kod ini akibat penjajahan dan literasi yang terhad dalam kalangan penduduk Nusantara [2]. Pengkaji menyifatkan keadaan ini sebagai pengabaian terhadap warisan intelektual pribumi yang penting [2].
Kajian Klasik tentang Sistem Pentadbiran
Sebuah buku kajian tentang Kesultanan Melayu Melaka pada abad ke-15 dan ke-16 merangkumi pelbagai aspek sejarah Melaka [3]. Antara bab yang dibincangkan ialah:
-
Sumber sejarah tentang Kesultanan Melaka (1400 hingga 1511).
-
Sistem pentadbiran dan politik Melaka.
-
Refleksi tentang undang-undang dalam Kesultanan Melaka.
-
Islam dalam sejarah perundangan Melaka.
-
Perdagangan dan perkapalan.
-
Masyarakat Melaka (1400 hingga 1511).
Kandungan buku ini menunjukkan undang-undang dan Islam dianggap aspek penting dalam memahami sejarah Melaka [3].
Cabaran Selepas Kedatangan Portugis
Masyarakat yang sudah Islam. Kajian oleh penyelidik Universiti Malaya menyatakan sebelum kedatangan Portugis, masyarakat Melayu di Melaka kebanyakannya beragama Islam kerana Islam telah lama bertapak di Melaka dan beberapa wilayah Melayu [4].
Usaha penyebaran Kristian. Selepas menakluk Melaka pada 1511, Portugis melakukan pelbagai usaha untuk menyebarkan agama Kristian dalam kalangan penduduk tempatan [4].
Penerimaan terhad. Kajian ini mendapati walaupun penyebaran agama Kristian pada zaman Portugis menghadapi cabaran, usaha masih dilakukan untuk mempengaruhi masyarakat Islam [4]. Namun, penerimaan agama Kristian dalam kalangan orang Islam kekal terhad kerana keimanan mereka yang kuat terhadap Islam [4].
Ringkasan Warisan Perundangan
| Warisan | Ciri utama |
|---|---|
| Undang-Undang Melaka (Darat) | Menunjukkan kesan undang-undang Islam [1] |
| Undang-Undang Laut Melaka | Gabungan undang-undang Islam dan adat; mengawal perdagangan dan pelayaran [2] |
| Tradisi rujukan agama | Sultan bertanya isu agama kepada sultan lain [1] |
Pengajaran untuk Masa Kini
Undang-undang Melaka menunjukkan bagaimana sebuah kerajaan Melayu menggabungkan ajaran Islam dengan adat tempatan untuk mengurus masyarakat dan perdagangan antarabangsa. Kajian juga mengingatkan bahawa warisan intelektual ini berisiko dilupakan jika tidak dikaji dan diajar.
Panduan Praktikal untuk Pembaca
-
Baca terjemahan atau kajian tentang Undang-Undang Melaka dan Undang-Undang Laut Melaka.
-
Lawati muzium di Melaka yang memaparkan sejarah pentadbiran kesultanan.
-
Galakkan kajian manuskrip Melayu dalam kalangan pelajar dan penyelidik.
-
Bandingkan pandangan sejarawan tempatan dan antarabangsa untuk memahami konteks yang lebih luas.
-
Undang-Undang Laut Melaka lahir daripada perdagangan, termasuk rempah. Bagi yang menanam tanaman rempah di rumah, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label jika racun perosak diperlukan.
-
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penanaman tanaman rempah dan herba.
Kesimpulan
Kesultanan Melayu Melaka memainkan peranan penting dalam penyebaran Islam di Semenanjung melalui perdagangan, ulama dan peranan aktif sultan. Undang-Undang Melaka dan Undang-Undang Laut Melaka menggabungkan undang-undang Islam dengan adat tempatan, dan menjadi inspirasi kepada kerajaan lain di Nusantara. Selepas penaklukan Portugis, usaha menyebarkan agama Kristian mendapat sambutan terhad dalam kalangan masyarakat Islam. Warisan perundangan ini wajar terus dikaji supaya tidak dilupakan.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian sejarah dan bukan nasihat perundangan atau agama.
Rujukan
[1] Osman Ayd?nl? and Ain Balkis Mohd Azam (2021). Malaka Sultanl??? Döneminde Malaka ?ehri ve Malay Yar?madas?’n?n ?slamla?mas?ndaki Rolü. Unknown Journal. DOI: 10.17335/sakaifd.873610. https://consensus.app/papers/details/c53fbba4e777578697625c4146e11030/
[2] S. Suryadi and J. Putra (2025). Further Thoughts on Undang-Undang Laut Melaka: A Malay Mirror of the Archipelagic Homeland and Maritime Culture. Journal of Al-Tamaddun. DOI: 10.22452/jat.vol20no1.21. https://consensus.app/papers/details/e5a47471d9a15e3888848d48488cde54/
[3] Y. Iskandar and D. Tate (1992). The Malay sultanate of Malacca : a study of various aspects of Malacca in the 15th and 16th centuries in Malaysian history. Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/baf3f192c92556f78468762474c7cd32/
[4] Tew Yen Hong, Arba’iyah Mohd Noor dan S. Ngadiran (2025). Misi Penyebaran Agama Kristian Terhadap Komuniti Islam pada Era Penjajahan Portugis di Melaka, 1511–1641 Christian Religious Mission towards the Muslim Community during the Portuguese Colonial Era in Malacca, 1511–1641. Journal of Al-Tamaddun. DOI: 10.22452/jat.vol20no1.17. https://consensus.app/papers/details/b5281853ebd15dc2be2c0b8fcef3755f/
Kata Kunci
sejarah Melaka, Hukum Kanun Melaka, Undang-Undang Laut Melaka, Islam, perundangan Melayu
