Setiap pelajar sekolah di Malaysia mengenali nama Parameswara dan kegemilangan Kesultanan Melayu Melaka. Namun, apakah sebenarnya yang menjadikan Melaka begitu penting dalam sejarah Asia Tenggara? Kajian sejarawan dari dalam dan luar negara memberikan gambaran yang lebih mendalam tentang kebangkitan, kekuatan dan pengaruh kerajaan ini.
Artikel ini meneliti kajian sejarah tentang asal-usul, perdagangan, hubungan luar dan pengaruh Kesultanan Melayu Melaka.
Asal-Usul dan Tempoh Kesultanan
Pengasasan. Sejarawan dari Universiti Nasional Singapura, Peter Borschberg, menyatakan Kesultanan Melaka dikatakan diasaskan oleh putera pelarian Parameswara sekitar 1360 hingga 1400 [1]. Satu lagi kajian menyebut Melaka diasaskan oleh Parameswara pada akhir abad ke-14 atau awal abad ke-15 di pantai barat Semenanjung Tanah Melayu [2]. Perbezaan tarikh ini menunjukkan sejarawan masih membincangkan tarikh sebenar pengasasan Melaka.
Hingga 1528. Borschberg melihat Kesultanan Melaka berlangsung kira-kira satu hingga satu setengah abad, sehingga tahun 1528 apabila dua putera Sultan Mahmud I, sultan terakhir Melaka, mengasaskan kerajaan pengganti di Perak dan Johor [1]. Dalam ensiklopedia lain, beliau menyifatkan Melaka sebagai kerajaan yang luas dan makmur dari segi perdagangan di Selat Melaka antara abad ke-15 dan awal abad ke-16 [3].
Mengapa Melaka Begitu Penting?
Mengawal laluan maritim. Kesultanan Melaka berpangkalan di pelabuhan dagang yang mengawal Selat Melaka, laluan maritim yang menghubungkan Lautan Hindi barat dan timur dengan Laut China dan Laut Jawa, sehingga Portugis menawan Melaka pada 1511 [4].
Pusat pengumpulan dan pemindahan barang. Pada zaman kegemilangannya, Melaka berfungsi sebagai salah satu pusat penting pengumpulan, pemindahan muatan dan perdagangan dalam dunia perdagangan maritim Semenanjung Tanah Melayu dan Sumatera [1].
Kemasyhuran luas. Kemasyhuran Melaka sampai ke Afrika Utara dan Timur di sebelah barat, serta China dan Ryukyu di sebelah timur [1]. Pada kemuncaknya, Melaka mempunyai pengaruh politik, ekonomi dan budaya ke atas sebahagian besar Semenanjung Tanah Melayu, sebahagian Sumatera Timur dan Kepulauan Riau [1].
Bandar pelbagai bahasa. Satu tulisan sejarah menggambarkan Melaka sebagai bandar yang kuat dan kaya, dengan suara dalam bahasa Melayu, Cina, Arab dan Hindi kedengaran sepanjang tahun [5]. Pada tahun paling sibuk, lebih daripada lapan puluh bahasa dan dialek dikatakan kedengaran di jalan-jalan dan balai perdagangan [5]. Orang Laut pula berkhidmat sebagai pasukan peronda yang mengiringi kapal ke pelabuhan [5].
Kunci Kejayaan: Hubungan dengan Pelbagai Pihak
Menurut Borschberg, kunci untuk memahami sejarah Melaka ialah memberi tumpuan kepada sinergi yang dibina oleh pemerintah dan pembesar dengan pelaku tempatan dan asing [1]. Hubungan antara sultan dengan rakyat dan pengikutnya pula bersifat saling bergantung tetapi boleh berubah [1].
Kajian oleh penyelidik UiTM tentang pemerintahan Sultan Mahmud Shah mendapati lokasi strategik, dasar ekonomi dan hubungan diplomatik menyumbang kepada kebangkitan Melaka sebagai hab perdagangan dominan di Asia Tenggara [6]. Melalui tadbir urus strategik dan integrasi budaya, Melaka bukan sahaja menjadi kuasa ekonomi dan politik penting, tetapi juga meninggalkan legasi yang mempengaruhi rantau ini walaupun selepas penaklukan Portugis [6].
Hubungan dengan China Dinasti Ming
Sistem ufti. Satu kajian oleh penyelidik Universiti Normal Beijing menyatakan Melaka menerima gelaran daripada Dinasti Ming dan menyertai “sistem ufti”, yang memberikan keadaan luar yang stabil untuk perkembangan [7]. Melaka berkembang menjadi pelabuhan dagang penting semasa pelayaran Laksamana Zheng He [7].
Rekod China. Kajian lain menyatakan pelayaran diplomatik Zheng He menyebabkan teks China mengandungi maklumat yang banyak tentang Kesultanan Melaka pada abad ke-15 [8]. Pendigitalan himpunan Siku quanshu membuka peluang untuk menemui maklumat sejarah baharu tentang perdagangan Melaka dengan Asia Timur [8]. Menariknya, Melaka terus muncul dalam rekod rasmi China lama selepas kejatuhannya pada 1511 [8].
Persaingan dengan Pelabuhan Lain
Melaka bukan satu-satunya pelabuhan penting di Selat Melaka. Samudra-Pasai di timur laut Sumatera merupakan persinggahan maritim antarabangsa pada abad ke-14 dan ke-15 yang bersaing dengan emporium Melaka untuk keunggulan perdagangan serantau sebelum Portugis menawan Melaka pada 1511 [9].
Kajian lain oleh Kenneth Hall menekankan perubahan peranan pelabuhan dagang Melaka dan penglibatannya dengan perdagangan maritim yang dijalankan oleh pelbagai penduduk serantau, termasuk rangkaian di Teluk Benggala dan Lautan Hindi barat [10].
Ringkasan Garis Masa
| Tempoh | Peristiwa |
|---|---|
| Sekitar 1360–1400 | Pengasasan oleh Parameswara (tarikh dibincangkan) [1] |
| Abad ke-15 | Hubungan ufti dengan Dinasti Ming dan pelayaran Zheng He [7] |
| 1511 | Portugis menawan Melaka [4] |
| 1528 | Putera Sultan Mahmud I mengasaskan Perak dan Johor [1] |
Pengajaran untuk Masa Kini
Kejayaan Melaka menunjukkan kepentingan lokasi strategik, keterbukaan kepada pedagang asing, diplomasi dan tadbir urus yang baik. Pelajaran ini masih relevan bagi Malaysia yang terletak di laluan perdagangan yang sama hingga hari ini.
Panduan Praktikal untuk Pembaca
-
Lawati muzium dan tapak sejarah di Melaka untuk memahami sejarah secara langsung.
-
Baca karya sejarawan dan bandingkan pelbagai pandangan tentang tarikh dan peristiwa.
-
Bezakan antara sumber sejarah dan cerita popular, kerana sesetengah tarikh masih dibincangkan.
-
Galakkan anak-anak belajar sejarah melalui lawatan dan bahan interaktif.
-
Melaka pernah terkenal dengan perdagangan rempah. Bagi yang ingin menanam tanaman rempah seperti lada di laman rumah, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label jika racun perosak diperlukan.
-
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penanaman tanaman rempah yang sesuai.
Kesimpulan
Kesultanan Melayu Melaka diasaskan oleh Parameswara sekitar akhir abad ke-14 atau awal abad ke-15 dan berkembang menjadi pusat perdagangan maritim yang mengawal Selat Melaka. Kejayaannya bergantung pada lokasi strategik, hubungan dengan China Dinasti Ming, diplomasi dan keterbukaan kepada pedagang pelbagai bangsa. Kemasyhuran Melaka sampai ke Afrika dan Ryukyu. Walaupun jatuh ke tangan Portugis pada 1511, legasinya diteruskan melalui kerajaan Perak dan Johor serta kekal dalam ingatan rantau ini.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian sejarah. Sesetengah tarikh dan tafsiran masih dibincangkan oleh sejarawan.
Rujukan
[1] Peter Borschberg (2022). The Melaka Sultanate, c.1400–1528. Journal of the Economic and Social History of the Orient. DOI: 10.1163/15685209-12341570. https://consensus.app/papers/details/c38fe85584795f73b67183792c3ed099/
[2] Osman Ayd?nl? and Ain Balkis Mohd Azam (2021). Malaka Sultanl??? Döneminde Malaka ?ehri ve Malay Yar?madas?’n?n ?slamla?mas?ndaki Rolü. Unknown Journal. DOI: 10.17335/sakaifd.873610. https://consensus.app/papers/details/c53fbba4e777578697625c4146e11030/
[3] Peter Borschberg (2016). Melaka (Malacca) Sultanate. Unknown Journal. DOI: 10.1002/9781118455074.wbeoe144. https://consensus.app/papers/details/d8fb59c404bf5f25bab0465a2a589505/
[4] Kenneth R. Hall (2022). Introduction: Asian Maritime Networking Centered in Fifteenth Century Melaka. Journal of the Economic and Social History of the Orient. DOI: 10.1163/15685209-12341569. https://consensus.app/papers/details/a10e68fec2955e7f9e9df9c814840fad/
[5] M. Matsuda (2012). Straits, sultans, and treasure fleets. Unknown Journal. DOI: 10.1017/cbo9781139034319.004. https://consensus.app/papers/details/1a12977817755ff09eabb20f7e304c6a/
[6] Dziauddin Sharif, Nor Adina Abdul Kadir et al. (2026). Historical Analysis of the Malacca Sultanate on Socio-Economic Prosperity during the Reign of Sultan Mahmud Shah, 15th – 16th AD. Journal of Al-Tamaddun. DOI: 10.22452/jat.vol21no1.8. https://consensus.app/papers/details/ccde547a1a57534bae3c5dd25affa8ce/
[7] Yan Zheng (2024). From Tributary to Colonial System: Regional Order Shifts in the Rise and Fall of the Malacca Kingdom. Journal of Education, Humanities and Social Sciences. DOI: 10.54097/k8acgh84. https://consensus.app/papers/details/6d0142b5bfec5da9ba4e884c99111f07/
[8] Derek Heng (2022). “Melaka” in Chinese Texts: Archivalisation and Macro Patterns Related to Records of Melaka in the Ming and Qing Periods (Fifteenth to Eighteenth Centuries). Journal of the Economic and Social History of the Orient. DOI: 10.1163/15685209-12341574. https://consensus.app/papers/details/6d09790bc8f3532a8c4c95987783a664/
[9] Kenneth R. Hall (2017). Maritime Trade and Societal Transitions in the Western Indonesian Archipelago: Samudra-Pasai at the Dawn of the European Age (c. 1200-1500). Unknown Journal. DOI: 10.12773/arwh.2017.5.1.031. https://consensus.app/papers/details/384ffb9fed8c5fa3939e69e2d6fb692e/
[10] Kenneth R. Hall (2022). Fifteenth-Century Melaka’s Networked Ports-of-Trade and Maritime Diasporas in the Bay of Bengal and Western Indian Ocean. Journal of the Economic and Social History of the Orient. DOI: 10.1163/15685209-12341573. https://consensus.app/papers/details/94ce4f4752e25b16b5e00e6145cb2137/
Kata Kunci
sejarah Melaka, Kesultanan Melayu Melaka, pelabuhan, perdagangan maritim, Selat Melaka
