Sayur berdaun hijau, termasuk daun salad, merupakan sumber utama nitrat dalam diet manusia. Nitrat sering dikaitkan dengan risiko kesihatan seperti kanser dan sindrom “bayi biru”, tetapi kajian terkini juga menunjukkan nitrat mungkin mempunyai peranan yang lebih kompleks. Artikel ini meneliti kandungan nitrat dalam daun salad, penilaian risiko kesihatan dari pelbagai negara, dan faktor yang mempengaruhi tahap nitrat, termasuk penanaman hidroponik yang popular di Malaysia.
Nitrat: Kawan atau Lawan?
Ulasan yang banyak dirujuk menyatakan bahawa nitrat itu sendiri secara relatifnya tidak toksik, tetapi metabolitnya boleh menghasilkan beberapa kesan kesihatan [1]. Sehingga baru-baru ini, nitrat dianggap komponen diet yang berbahaya sepenuhnya kerana dikaitkan dengan methaemoglobinemia pada bayi dan karsinogenesis. Namun, kajian terkini mencadangkan nitrat sebenarnya merupakan sebahagian penting pertahanan badan terhadap gastroenteritis [1]. Kesatuan Eropah telah menetapkan had nitrat untuk daun salad dan bayam [1].
Ulasan lain menjelaskan bahawa nitrat dan nitrit boleh menjadi agen yang membentuk nitrosamina karsinogenik, dan pada kanak-kanak kecil boleh menyebabkan methaemoglobinemia [2].
Daun Salad Antara Penyumbang Utama
Dalam kajian diet menyeluruh di Portugal, daun salad mengandungi nitrat paling tinggi (1,729 mg/kg) dan menyumbang 28% daripada pendedahan nitrat, diikuti sup sayur (13%). Namun, penilaian di peringkat populasi tidak menunjukkan sebab untuk bimbang [3].
Kajian di Iran mendapati faktor kritikal bagi pendedahan nitrat yang tinggi bukanlah jumlah sayur yang dimakan, tetapi jenis sayur (daun salad) dan kepekatan nitrat yang berkaitan dengan keadaan pengeluaran [4]. Penyelidik mencadangkan pengurusan risiko memberi tumpuan kepada daun salad [4].
Penilaian Risiko: Keputusan Bercampur
Kajian yang menunjukkan risiko
Di Gonabad, Iran, nitrat tertinggi dikesan dalam daun salad (2,100 mg/kg), dan indeks bahaya bagi daun salad melebihi 1 untuk kanak-kanak, remaja dan dewasa, menunjukkan risiko bukan kanser [5].
Satu kajian mendapati daun salad dan salad lollo dari penjaja jalanan dan jualan depan rumah mengandungi nitrat melebihi 4,000 mg/kg, dengan nilai pengambilan harian yang dibenarkan dilampaui sehingga 107.21% bagi salad lollo [6].
Kajian yang tidak menunjukkan risiko
Di Montenegro, pendedahan nitrat daripada sayur berdaun tidak membimbangkan bagi orang dewasa dalam keadaan pengambilan realistik [7].
Di Iran (332 sampel), indeks risiko kesihatan nitrat bagi semua sampel berada dalam julat yang boleh diterima [8].
Di Kepulauan Canary, median nitrat daun salad ialah 573.7 mg/kg, lebih rendah daripada kajian lain [9].
Perbezaan ini menunjukkan bahawa tahap nitrat sangat bergantung kepada amalan pertanian, sumber dan saluran jualan.
Punca Nitrat Tinggi
Kajian di Shanghai mendapati nitrat yang sangat tinggi dalam sayur terutamanya disebabkan penggunaan baja kimia yang berlebihan. Nitrat dan nitrit mencapai paras maksimum seminggu selepas baja kimia digunakan, jadi sayur tidak sepatutnya dipetik dalam tempoh tersebut. Penggunaan baja organik didapati dapat mengurangkan risiko pencemaran nitrat dengan berkesan [10]. Daun tua dan tangkai daun juga lebih mudah mengumpul nitrat [10].
Bagaimana dengan Daun Salad Hidroponik?
Daun salad hidroponik semakin popular di Malaysia. Kajian di rumah hijau mendapati sistem hidroponik menghasilkan hasil lebih tinggi dan lebih banyak asid askorbik serta gula larut berbanding penanaman tanah, tetapi nitrat terkumpul dalam daun salad hidroponik [11]. Menariknya, apabila larutan nutrien digantikan dengan air bersih tiga hari sebelum tuaian, lebihan nitrat dalam daun salad dapat dibuang [11].
Kajian lain mendapati kandungan nitrat lebih tinggi dalam daun salad dewasa berbanding microgreens [12], dan intensiti cahaya serta fotoperiod dipercayai menjadi punca utama nitrat lebih tinggi dalam daun salad rumah hijau berbanding ladang menegak [13].
Penyimpanan dan Nitrit
Nitrat dalam sayur boleh bertukar menjadi nitrit semasa penyimpanan. Kajian di Denmark mendapati nitrit meningkat dalam kebanyakan sayur berdaun yang dikisar dan disimpan pada suhu bilik, dan nitrosamina dikesan dalam beberapa sayur termasuk daun salad [14]. Kajian salad sedia dimakan di Romania pula mengesan nitrit dalam semua sampel, antara 290.6 hingga 3,041.17 mg/kg [15].
Panduan Praktikal
1. Jangan berhenti makan daun salad, kerana kebanyakan penilaian populasi tidak menunjukkan risiko besar [3][7].
2. Pelbagaikan jenis sayur supaya tidak bergantung kepada satu sumber [4].
3. Beli dari sumber yang dipercayai berbanding penjaja jalanan [6].
4. Simpan salad dalam peti sejuk dan elakkan menyimpan salad yang dikisar atau dipotong terlalu lama [14][10].
5. Petani dan pengusaha hidroponik: elakkan baja nitrogen berlebihan, dan pertimbangkan menggantikan larutan nutrien dengan air bersih beberapa hari sebelum tuai [10][11].
6. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, serta dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang pengurusan baja.
Kesimpulan
Daun salad ialah antara penyumbang utama nitrat dalam diet, dan beberapa kajian mendapati risiko apabila tahap nitrat sangat tinggi. Namun, kebanyakan penilaian populasi di Eropah dan Asia tidak menunjukkan kebimbangan bagi orang dewasa dalam pengambilan biasa. Tahap nitrat sangat bergantung kepada amalan pembajaan, jenis penanaman dan penyimpanan, dan boleh dikurangkan melalui pengurusan yang baik.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Ibu bapa yang menyediakan makanan untuk bayi perlu mendapatkan nasihat doktor atau pakar pemakanan tentang pengenalan sayur berdaun.
Rujukan
[1] P. Santamaria (2006). Nitrate in vegetables: toxicity, content, intake and EC regulation. Journal of the Science of Food and Agriculture. DOI: 10.1002/jsfa.2351.
[2] S. Luetic et al. (2023). Leafy Vegetable Nitrite and Nitrate Content: Potential Health Effects. Foods. DOI: 10.3390/foods12081655.
[3] E. Vasco et al. (2022). The first harmonised total diet study in Portugal: Nitrate occurrence and exposure assessment. Food chemistry. DOI: 10.1016/j.foodchem.2022.133152.
[4] S. Haftbaradaran et al. (2018). Potential health impacts from different vegetable nitrate intake scenarios and providing strategies to manage the risks for Iranian population. Environmental Science and Pollution Research. DOI: 10.1007/s11356-018-2554-5.
[5] Mehdi Qasemi et al. (2024). Human health risk associated with nitrates in some vegetables: A case study in Gonabad. Food Chemistry Advances. DOI: 10.1016/j.focha.2024.100721.
[6] D. Popa et al. (2021). Nitrate content of spring leafy vegetables from different outlets. Unknown Journal. DOI: 10.15835/nbha49212340.
[7] Amil Orahovac et al. (2026). Assessment of nitrate concentrations and dietary exposure from leafy vegetables in Montenegro. Food Additives & Contaminants: Part A. DOI: 10.1080/19440049.2026.2631560.
[8] Samaneh Dezhangah et al. (2022). A survey on nitrate level in vegetables to assess the potential health risks in Iran. International Journal of Food Properties. DOI: 10.1080/10942912.2022.2117377.
[9] Verónica Leon et al. (2020). Evaluation of nitrate contents in regulated and non-regulated leafy vegetables of high consumption in the Canary Islands, Spain: risk assessment. Food and chemical toxicology : an international journal published for the British Industrial Biological Research Association. DOI: 10.1016/j.fct.2020.111812.
[10] Fan Luo et al. (2022). Nitrate Quantification in Fresh Vegetables in Shanghai: Its Dietary Risks and Preventive Measures. International Journal of Environmental Research and Public Health. DOI: 10.3390/ijerph192114487.
[11] Lichun Wang et al. (2023). Performance analysis of two typical greenhouse lettuce production systems: commercial hydroponic production and traditional soil cultivation. Frontiers in Plant Science. DOI: 10.3389/fpls.2023.1165856.
[12] C. El-Nakhel et al. (2020). Variation in Macronutrient Content, Phytochemical Constitution and In Vitro Antioxidant Capacity of Green and Red Butterhead Lettuce Dictated by Different Developmental Stages of Harvest Maturity. Antioxidants. DOI: 10.3390/antiox9040300.
[13] O. Voutsinos et al. (2021). Comparative Assessment of Hydroponic Lettuce Production Either under Artificial Lighting, or in a Mediterranean Greenhouse during Wintertime. Agriculture. DOI: 10.3390/agriculture11060503.
[14] Daniel Clayton-Cuch et al. (2025). Nitrite, nitrate and N-nitrosamine occurrence in processed nitrate accumulating vegetables stored under different conditions. Food chemistry. DOI: 10.1016/j.foodchem.2025.145631.
[15] Eufrozina Albu et al. (2024). Ready-to-Use Vegetable Salads: Physicochemical and Microbiological Evaluation. Applied Sciences. DOI: 10.3390/app14073068.
