Pisang berangan ialah antara pisang yang paling dikenali di Malaysia. Kulitnya kuning keemasan apabila masak, isinya manis dan beraroma, dan ia sering dijadikan buah pencuci mulut. Di sebalik populariti ini, pisang berangan juga merupakan komoditi penting dalam sektor pertanian negara. Artikel ini menerangkan kedudukan pisang berangan dalam industri pisang tempatan, ciri genetiknya dan cabaran yang dihadapi, berdasarkan kajian saintifik.
Kepentingan Pisang di Malaysia
Pisang ialah buah kedua paling banyak ditanam di Malaysia, dan buah keempat terpenting dari segi hasil eksport [1]. Kajian oleh syarikat FGV menyatakan bahawa kira-kira 50% penanaman pisang di Malaysia tertumpu kepada jenis Berangan dan Cavendish [2]. Pisang juga dikenal pasti sebagai salah satu buah penting dalam Dasar Agromakanan Negara (2011–2020) kerana permintaan dalam pasaran domestik dan eksport [2].
Pengeluaran yang menurun
Walaupun penting, kajian agroperniagaan 2022 mendapati pengeluaran pisang di Malaysia telah menurun, mungkin disebabkan oleh keadaan persekitaran yang tidak menggalakkan serta serangan perosak dan penyakit [3]. Namun, analisis kelebihan berbanding mendapati Malaysia masih mempunyai kelebihan daya saing dalam pisang berbanding negara serantau, walaupun beberapa cabaran perlu diatasi [3]. Penyelidik mencadangkan kerjasama antara penggubal dasar, industri, petani dan saintis untuk mengekalkan kedudukan ini [3].
Ciri Genetik Pisang Berangan
Pisang berangan tergolong dalam kumpulan genom AAA, iaitu pisang triploid yang berasal sepenuhnya daripada spesies liar Musa acuminata [4][5]. Kajian genetik di Malaysia mendapati pisang berangan dan berangan intan berkelompok dalam satu kumpulan genetik, terpisah daripada pisang rastali yang bergenom AAB [4].
Asal usul di rantau kita
Malaysia ialah antara pusat kepelbagaian pisang liar Musa acuminata, nenek moyang pisang yang ditanam hari ini. Kajian DNA mengenal pasti tiga subspesies yang berbeza di Malaysia, termasuk M. acuminata subsp. malaccensis yang endemik di Semenanjung dan subsp. microcarpa di Borneo [6]. Ini bermakna pisang berangan mempunyai akar sejarah yang dekat dengan rantau kita.
Cap jari DNA untuk mengesahkan varieti
Kajian di Malaysia membangunkan panel cap jari DNA menggunakan penanda SSR untuk 11 kultivar pisang tempatan. Panel ini mampu membezakan setiap kultivar dan berpotensi digunakan sebagai kawalan kualiti di makmal kultur tisu untuk mengesahkan varieti bahan tanaman [7]. Kajian yang sama mendapati kultivar dikumpulkan mengikut sama ada mereka mempunyai genom B daripada M. balbisiana atau tidak [7].
Penanaman Melalui Kultur Tisu
Untuk memenuhi permintaan bahan tanaman, kultur tisu digunakan secara meluas. FGV, contohnya, menyasarkan 50% bahagian pasaran pengeluaran pisang tempatan melalui teknik kultur tisu [2]. Teknik ini membolehkan pengeluaran anak pokok dalam jumlah besar dalam masa singkat. Namun, ia juga boleh menghasilkan variasi somaklon, iaitu anak pokok yang tidak sama dengan induknya [2][8].
Cabaran Utama
Penyakit layu Fusarium
Penyakit layu Fusarium ras tropika 4 (TR4) ialah ancaman paling serius. Penyakit ini telah memusnahkan sepenuhnya ladang Cavendish di Malaysia pada 1990-an [9]. Pisang berangan juga dilaporkan mudah dijangkiti TR4 [10].
Penyakit layu bakteria
Pada 2018, wabak penyakit di ladang pisang di Teluk Intan menjejaskan kira-kira 5 daripada 6.6 hektar. Kajian kemudian mengenal pasti bakteria Klebsiella variicola sebagai salah satu punca layu bakteria, laporan pertama seumpamanya di Malaysia [1].
Hayat simpanan yang pendek
Pisang ialah buah klimakterik yang cepat masak dan rosak, menyebabkan kehilangan lepas tuai yang tinggi [11]. Pelbagai kajian di Malaysia telah menguji cara memanjangkan hayat pisang berangan [11][12].
Kelebihan Pisang Berangan
1. Rasa yang digemari ramai. Dalam kajian sensori pisang kering, berangan dan rastali mendapat skor keutamaan yang tinggi [13].
2. Sumber antioksidan. Isi pisang berangan masak menunjukkan aktiviti antioksidan yang tinggi dalam kajian makmal [14].
3. Permintaan pasaran. Berangan merupakan salah satu daripada dua jenis utama yang ditanam secara komersial [2].
Panduan untuk Bakal Penanam
1. Dapatkan anak pokok daripada sumber yang dipercayai dan bebas penyakit [2].
2. Elakkan memindahkan tanah atau bahan tanaman dari kawasan yang dijangkiti layu Fusarium [9].
3. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
4. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang pemilihan tapak, varieti dan amalan agronomi.
Pengairan dan Iklim
Kajian di ladang penyelidikan Universiti Putra Malaysia di Selangor membandingkan pisang berangan yang diairi dengan yang bergantung kepada hujan. Pokok yang bergantung kepada hujan mengalami penurunan ketinggian, saiz batang semu dan diameter kanopi, serta menunjukkan tanda tekanan seperti peningkatan prolina dan malondialdehid dalam daun [15]. Ini menunjukkan bekalan air yang mencukupi penting untuk tumbesaran pisang berangan, terutamanya semasa musim kering. Penggunaan pengawal atur tumbesaran turut dikaji sebagai cara membantu pokok bertahan dalam tekanan air [15].
Kesimpulan
Pisang berangan ialah pisang bergenom AAA yang merangkumi sebahagian besar penanaman pisang di Malaysia bersama Cavendish. Walaupun pengeluaran pisang negara menurun, kajian menunjukkan Malaysia masih berdaya saing. Cabaran utama ialah penyakit layu Fusarium TR4, layu bakteria dan hayat simpanan yang pendek, manakala kultur tisu dan penanda DNA menawarkan alat untuk menghasilkan bahan tanaman yang berkualiti.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat pertanian khusus. Petani perlu merujuk Jabatan Pertanian dan MARDI untuk panduan penanaman.
Rujukan
[1] W. K. Toh et al. (2024). First Report of bacterial wilt disease of banana caused by Klebsiella variicola in Malaysia. Plant disease. DOI: 10.1094/pdis-05-24-1093-pdn.
[2] S. K. Abdullah et al. (2024). DNA markers for early detection of somaclonal variation in Berangan banana. Food Research. DOI: 10.26656/fr.2017.8(s7).11.
[3] B. Tan (2022). Can Banana be a Success Story for Malaysia?. Journal of Agribusiness Marketing. DOI: 10.56527/jabm.9.1.2.
[4] S. S. Bidabadi et al. (2010). Study of Genetic and Phenotypic Variability among Somaclones Induced by BAP and TDZ in Micropropagated Shoot Tips of Banana (Musa spp.) Using RAPD Markers. The Journal of Agricultural Science. DOI: 10.5539/jas.v2n3p49.
[5] P. Rajakumar et al. (2024). Assessing Cold Plasma’s Impact on Banana Growth and Fusarium Wilt Control. The Plant Pathology Journal. DOI: 10.5423/ppj.oa.05.2024.0083.
[6] C. Wong et al. (2001). Genetic Diversity of the Wild Banana Musa acuminata Colla in Malaysia as Evidenced by AFLP. Annals of Botany. DOI: 10.1006/anbo.2001.1542.
[7] A. I. Samsudin et al. (2024). Assessment of Genetic Diversity and Relatedness of Local Banana (Musa spp.) Cultivars in Malaysia Using Simple Sequence Repeat (SSR) Markers. Sains Malaysiana. DOI: 10.17576/jsm-2024-5307-10.
[8] Muslim Razani et al. (2018). Effect of Somaclonal Variation in Musa acuminata cv. Berangan Through Micropropagation Using RAPD. Biotechnology (Faisalabad). DOI: 10.3923/biotech.2019.9.14.
[9] W. Clement et al. (2019). RESEARCH PROGRESS, CHALLENGES, FUTURE PERSPECTIVES ON THE MANAGEMENT OF FUSARIUM WILT OF BANANA IN MALAYSIA: A REVIEW. Malaysian Journal of Science. DOI: 10.22452/mjs.vol38no2.4.
[10] P. Lakshmi et al. (2023). Comparative transcriptomic and weighted gene co-expression network analysis to identify the core genes in the cultivars of Musa acuminata under both infected and chemical perturbated conditions. Plant Signaling & Behavior. DOI: 10.1080/15592324.2023.2269675.
[11] W. Sembok et al. (2016). Effect of plant growth regulators on postharvest quality of banana (Musa sp. AAA Berangan). Unknown Journal.
[12] Nurul Ain Abd Malek et al. (2021). EFFECTS OF UV-C RADIATION IN DELAYING RIPENING OF BERANGAN BANANA (Musa sp. AAA Berangan). UNIVERSITI MALAYSIA TERENGGANU JOURNAL OF UNDERGRADUATE RESEARCH. DOI: 10.46754/umtjur.2021.10.018.
[13] Z. Razali et al. (2025). Effects of Microwave Intermittent Drying on Physicochemical Properties, Biochemical Composition, and Sensory Profile of Three Banana Cultivars. Applied Food Research. DOI: 10.1016/j.afres.2025.101320.
[14] N. Ramlan et al. (2017). Influence of different extraction solvents on phytochemical content and antioxidant capacity extracted from pulp and flower of dessert and cooking bananas. Unknown Journal.
[15] A. Zakaria et al. (2018). Effect of Different Water Regime and Plant Growth Regulators on Growth, Physiology and Yield of Banana (Musa acuminata Cv. Berangan) in Tropical -. Unknown Journal. DOI: 10.5455/faa.296878.
