Terung (Solanum melongena L.), juga dikenali sebagai brinjal atau aubergine, ialah tanaman sayur penting daripada keluarga Solanaceae yang ditanam secara meluas di kawasan tropika dan subtropika. Dalam genus Solanum, terung merupakan tanaman ketiga paling penting selepas kentang dan tomato, dengan pengeluaran global melebihi 58.6 juta tan pada tahun 2021.
Walaupun terung sering dilihat sebagai sayuran biasa, dokumen ini menunjukkan bahawa tanaman ini mempunyai nilai yang lebih luas dari segi botani, sumber genetik, fitokimia, pemuliaan dan pengurusan perosak serta penyakit.
Ciri Botani Terung
Terung ialah tumbuhan herba tahunan yang biasanya tumbuh setinggi sekitar 60–120 cm.
Ciri utamanya termasuk:
- daun besar dan berlobus,
- bunga berbentuk bintang,
- warna bunga daripada ungu hingga putih,
- buah yang secara botani dikategorikan sebagai beri,
- biji lembut yang boleh dimakan.
Buah terung mempunyai kepelbagaian bentuk dan warna yang luas, daripada ungu gelap hingga hijau dan putih.
Tiga Spesies Terung yang Ditanam
Jadual pada halaman pertama dokumen membezakan tiga spesies utama:
| Spesies | Nama umum | Asal | Bahagian dimakan |
|---|---|---|---|
| S. melongena | Brinjal / aubergine | Asia | Buah |
| S. aethiopicum | Terung Ethiopia / scarlet | Afrika | Buah dan daun |
| S. macrocarpon | Terung Gboma / Afrika | Afrika | Daun |
Perbezaan ini menunjukkan bahawa istilah “terung” sebenarnya merangkumi beberapa spesies dengan sejarah dan kegunaan yang berbeza.
Terung Bukan Berasal dari Amerika Selatan
Berbeza dengan tomato dan kentang, terung ialah tanaman Dunia Lama.
Dokumen menyatakan bahawa domestikasinya bermula lebih daripada 4,000 tahun dahulu, dengan leluhur liar Solanum insanum tersebar dari Madagascar hingga Filipina.
Dua Pusat Domestikasi Utama
Bukti genetik dan sejarah menunjukkan sekurang-kurangnya dua pusat domestikasi yang berasingan:
- Asia Tenggara,
- subbenua India.
Pertukaran genetik antara kedua-dua pusat ini dilaporkan agak terhad.
Selepas itu, penanaman terung merebak ke Afrika, Timur Tengah dan Eropah.
Peranan Arab dalam Penyebaran Terung
Dokumen menyatakan bahawa orang Arab memperkenalkan terung ke kawasan Mediterranean sekitar lewat abad ke-7.
Ini menunjukkan bahawa penyebaran tanaman terung berkait rapat dengan sejarah perdagangan dan pertukaran tanaman antara Asia, Timur Tengah dan Eropah.
Terung Kaya Sebatian Bioaktif
Terung mengandungi beberapa kumpulan sebatian fitokimia penting, antaranya:
- asid fenolik,
- flavonoid,
- antosianin,
- glikoalkaloid.
Kandungan fitokimia inilah yang menjadikan terung menarik dalam penyelidikan pemakanan dan kesihatan.
Antosianin Paling Tinggi dalam Buah
Dokumen melaporkan bahawa kandungan antosianin tertinggi ditemui dalam buah, sekitar:
36.69 mg C3G/100 g
diikuti daun dan batang. Antosianin tidak dikesan pada akar dalam kajian yang dirujuk.
Keadaan ini dikaitkan dengan penekanan ekspresi gen berkaitan pigmen apabila akar berada dalam keadaan tanpa cahaya.
Nasunin: Pigmen Penting pada Kulit Terung
Salah satu fitokimia utama pada kulit terung ialah nasunin.
Nama kimianya ialah:
delphinidin-3-(coumaroyl-rutinoside)-5-glucoside.
Nasunin merupakan salah satu antosianin utama yang menyumbang kepada warna ungu gelap pada kulit sesetengah varieti terung.
Potensi Aktiviti Biologi
Dokumen mengaitkan sebatian dalam terung dengan beberapa potensi sifat biologi, termasuk:
- kardioprotektif,
- antidiabetik,
- anti-inflamasi,
- antioksidan,
- pengaruh terhadap apoptosis dalam sel kanser manusia.
Namun, dakwaan ini lebih banyak bersandarkan kajian biokimia dan praklinikal, bukan bukti bahawa makan terung secara langsung boleh merawat penyakit tersebut.
Terung Juga Mengandungi Antinutrien
Tidak semua komponen terung memberi kesan positif.
Dokumen menyebut kehadiran:
- saponin,
- glikoalkaloid steroid.
Sebatian ini boleh menyumbang kepada rasa pahit dan berpotensi mempunyai kesan toksik pada tahap tertentu.
Oleh itu, komposisi biokimia terung perlu dilihat secara seimbang.
Pemuliaan Terung
Program pemuliaan terung memberi fokus kepada beberapa objektif utama:
- meningkatkan kualiti buah,
- meningkatkan hasil melalui heterosis,
- mendapatkan rintangan terhadap perosak,
- mendapatkan rintangan terhadap penyakit daripada kerabat liar.
Ini menunjukkan bahawa kerabat liar mempunyai nilai yang sangat besar sebagai sumber gen.
Koleksi Germplasma WorldVeg
World Vegetable Center atau WorldVeg menyimpan koleksi germplasma terung awam terbesar di dunia.
Koleksi tersebut mempunyai lebih daripada:
- 3,200 aksesensi
- daripada 90 negara
- merangkumi ketiga-tiga spesies terung ditanam
- dan lebih daripada 30 kerabat liar.
Koleksi sebegini sangat penting untuk pembiakan varieti masa hadapan.
Genom Terung Sudah Dipetakan
Dokumen menyatakan bahawa genom rujukan terung berskala kromosom telah dipasangkan dengan saiz sekitar:
1.16 Gb
dan mempunyai sekitar:
36,582 gen pengekod protein.
Maklumat genom ini membantu penyelidik mengenal pasti gen yang berkaitan dengan hasil, kualiti dan rintangan penyakit.
Pangenom Terung
Analisis pangenom graf daripada 40 aksesensi mendedahkan variasi genetik yang luas.
Antara lokus penting yang dikenal pasti berkaitan:
- duri,
- rintangan terhadap Fusarium.
Ini merupakan contoh bagaimana teknologi genomik moden mempercepat program pembiakan terung.
53 Sapuan Selektif
Dokumen turut menyatakan bahawa sebanyak 53 sapuan selektif dalam genom nukleus telah dikenal pasti berkaitan ciri:
- warna buah,
- duri,
- bentuk buah.
Dapatan ini membantu menerangkan bagaimana pemilihan manusia sepanjang domestikasi telah membentuk ciri terung moden.
Pengorek Pucuk dan Buah
Salah satu perosak utama terung ialah Leucinodes orbonalis.
Dokumen mengenal pasti perosak ini sebagai pengorek pucuk dan buah, yang boleh menjejaskan pertumbuhan serta hasil.
Serangan pada buah juga boleh menurunkan kualiti pasaran dengan ketara.
Serangga Putih dan Afid
Dua lagi perosak utama ialah:
- Bemisia tabaci — serangga putih,
- Aphis gossypii — afid.
Kedua-duanya dikaitkan dengan pertumbuhan terbantut dan pengurangan hasil.
Penyakit Layu Bakteria
Salah satu patogen utama terung ialah Ralstonia solanacearum.
Patogen ini menyerang sistem vaskular dan boleh menyebabkan gejala layu yang serius.
Penyakit ini merupakan antara cabaran penting dalam penanaman terung, terutama di kawasan tropika.
Verticillium dan Fusarium
Selain Ralstonia, dokumen turut menyenaraikan:
- Verticillium dahliae
- Fusarium oxysporum
sebagai patogen utama.
Kesan serangan termasuk:
- layu,
- nekrosis,
- reput buah.
Bt Terung
Pendekatan bioteknologi telah digunakan dalam terung melalui kejuruteraan genetik menggunakan Agrobacterium.
Dokumen menyatakan bahawa varieti Bt terung yang tahan terhadap pengorek pucuk dan buah telah diterima pakai untuk penanaman komersial di Bangladesh.
Ini merupakan salah satu contoh aplikasi bioteknologi komersial dalam tanaman sayur.
Kerabat Liar sebagai Sumber Rintangan
Kerabat liar seperti:
- S. torvum
- S. sisymbriifolium
dinyatakan mempunyai potensi sebagai sumber rintangan terhadap pelbagai penyakit terung.
Ini menjadikan pemuliharaan kerabat liar sangat penting untuk pemuliaan masa hadapan.
Mengapa Kerabat Liar Penting?
Varieti komersial selalunya dipilih untuk:
- hasil,
- saiz,
- bentuk,
- warna,
- kualiti buah.
Dalam proses itu, sebahagian variasi genetik untuk ketahanan tekanan mungkin berkurang.
Kerabat liar boleh menyimpan gen yang membantu tumbuhan menghadapi penyakit dan tekanan lain.
Cabaran Pengeluaran Terung
Berdasarkan dokumen, cabaran utama terung boleh diringkaskan kepada:
Biotik
- pengorek pucuk dan buah,
- serangga putih,
- afid,
- layu bakteria,
- Verticillium,
- Fusarium.
Genetik dan pemuliaan
- keperluan meningkatkan hasil,
- kualiti buah,
- rintangan penyakit,
- mengurangkan sifat tidak diingini seperti duri.
Kesimpulan
Terung (Solanum melongena) ialah tanaman sayur penting dunia daripada famili Solanaceae, dengan pengeluaran global melebihi 58.6 juta tan pada 2021.
Tanaman ini mempunyai sejarah domestikasi lebih 4,000 tahun dan dipercayai mempunyai sekurang-kurangnya dua pusat domestikasi utama di Asia Tenggara dan subbenua India.
Dari sudut fitokimia, terung kaya dengan asid fenolik, flavonoid, antosianin dan glikoalkaloid, dengan nasunin menjadi salah satu pigmen utama pada kulit buah.
Namun, pengeluaran terung menghadapi cabaran besar daripada perosak seperti Leucinodes orbonalis, Bemisia tabaci dan Aphis gossypii, serta penyakit seperti Ralstonia solanacearum, Verticillium dahliae dan Fusarium oxysporum.
Kemajuan genomik, pangenom dan penggunaan germplasma liar kini membuka ruang yang lebih luas untuk menghasilkan varieti terung yang lebih produktif, berkualiti tinggi dan tahan terhadap penyakit serta perosak.
Sumber Rujukan
Alam, I., & Salimullah, M. (2021). Genetic Engineering of Eggplant (Solanum melongena L.): Progress, Controversy and Potential. Horticulturae, 7, 78.
Barchi, L., et al. (2023). Analysis of >3400 worldwide eggplant accessions reveals two independent domestication events and multiple migration-diversification routes. The Plant Journal.
Barchi, L., et al. (2021). Improved genome assembly and pan-genome provide key insights into eggplant domestication and breeding. The Plant Journal, 107, 579–596.
Contreras-Angulo, L., et al. (2022). Metabolomic Analysis of Phytochemical Compounds from Agricultural Residues of Eggplant (Solanum melongena L.). Molecules, 27.
Gaccione, L., et al. (2025). Graph-based pangenomes and pan-phenome provide a cornerstone for eggplant biology and breeding. Nature Communications, 16.
Gürbüz, N., Uluisik, S., Frary, A., Frary, A., & Do?anlar, S. (2018). Health benefits and bioactive compounds of eggplant. Food Chemistry, 268, 602–610.
Kumar, A., Sharma, V., Jain, B., & Kaushik, P. (2020). Heterosis Breeding in Eggplant (Solanum melongena L.): Gains and Provocations. Plants, 9.
Li, D., et al. (2021). A high-quality genome assembly of the eggplant provides insights into the molecular basis of disease resistance and chlorogenic acid synthesis. Molecular Ecology Resources, 21.
Mahanta, C., & Kalita, D. (2020). Eggplant. Nutritional Composition and Antioxidant Properties of Fruits and Vegetables.
Naeem, M., & Ugur, S. (2019). Nutritional Content and Health Benefits of Eggplant. Turkish Journal of Agriculture – Food Science and Technology.
Oladosu, Y., et al. (2021). Genetic Diversity and Utilization of Cultivated Eggplant Germplasm in Varietal Improvement. Plants, 10.
Sharma, M., & Kaushik, P. (2021). Biochemical Composition of Eggplant Fruits: A Review. Applied Sciences.
Subramanian, M., et al. (2026). Unravelling the chemodiversity of eggplants – Insight into their role in the underlying response to biotic and abiotic stresses. Frontiers in Plant Science, 16.
Taher, D. I., et al. (2017). World Vegetable Center Eggplant Collection: Origin, Composition, Seed Dissemination and Utilization in Breeding. Frontiers in Plant Science, 8.
Wei, Q., Wang, J., Wang, W., Hu, T., Hu, H., & Bao, C. (2020). A high-quality chromosome-level genome assembly reveals genetics for important traits in eggplant. Horticulture Research, 7.
Keyword: terung, Solanum melongena, tanaman terung, brinjal, aubergine, Solanaceae, botani terung, domestikasi terung, Solanum insanum, fitokimia terung, antosianin, nasunin, asid fenolik, flavonoid, glikoalkaloid, pemuliaan terung, heterosis, germplasma terung, WorldVeg, genom terung, pangenom, Leucinodes orbonalis, pengorek pucuk dan buah, Bemisia tabaci, Aphis gossypii, Ralstonia solanacearum, Verticillium dahliae, Fusarium oxysporum, Bt terung, Solanum torvum, rintangan penyakit terung
