Daun pandan segar cepat layu dan aromanya mudah hilang. Oleh itu, industri makanan semakin beralih kepada serbuk dan ekstrak pandan. Pandan juga mula dikaji sebagai bahan kosmetik. Artikel ini meneliti kajian tentang pemprosesan dan produk bernilai tambah daripada pandan.
Mengapa Perlu Diproses?
Daun pandan segar mempunyai jangka hayat yang terhad, hanya sehari selepas dituai menurut satu kajian. Oleh itu, ekstrak pandan dalam bentuk cecair atau serbuk boleh menjadi alternatif sebagai bahan aroma dalam pengeluaran makanan [1].
Ulasan tentang kajian pandan di Malaysia membincangkan proses utama dalam pengeluaran serbuk pandan dan faktor yang mempengaruhi kualiti produk, bertujuan membantu industri meningkatkan skala pengeluaran produk pandan bernilai tinggi [2].
Pandan sebagai Pewarna dan Perisa Semula Jadi
Klorofil dan karotenoid dalam pandan merupakan pewarna semula jadi utama yang berpotensi digunakan dalam pelbagai makanan [3]. Daun pandan mengandungi klorofil sebagai pigmen hijau dan 2AP yang memberikan warna dan aroma kepada produk makanan [4].
Serbuk Pandan
Konsep sifar sisa
Kajian di Indonesia menukar daun pandan kepada serbuk supaya dapat digunakan sepenuhnya. Umur daun dan kaedah pengeringan mempengaruhi kelembapan, warna, klorofil, fenolik dan antioksidan. Daun tua dengan pengeringan vakum menghasilkan serbuk dengan klorofil, fenolik dan antioksidan tertinggi [4].
Ekstrak gelombang mikro dan semburan kering
Kajian pengekstrakan gelombang mikro mendapati keadaan terbaik ialah 60°C dengan nisbah daun kepada etanol 1:7. Ekstrak cecair kemudian dikeringkan dengan pengering semburan bersama maltodekstrin [1]:
| Ciri serbuk | Nilai |
|---|---|
| Keterlarutan | 96.09% |
| Kandungan 2AP | 0.17% |
| Hasil | 3.88% |
Panel penilai menyukai kuih lumpang, kuih tradisional berasaskan tepung beras dan santan, yang ditambah 1% serbuk ekstrak pandan [1].
Manik perisa alginat
Ekstrak pandan yang dibungkus dalam manik alginat kering mengandungi 2AP dua hingga tiga kali lebih tinggi berbanding daun segar, dan 79% 2AP kekal selepas 90 hari [5].
Kaedah Pengekstrakan
Ulasan kaedah pengekstrakan pandan menyatakan teknik moden seperti pengekstrakan berbantu ultrabunyi, gelombang mikro dan cecair superkritikal lebih cekap dan menggunakan kurang pelarut berbanding kaedah konvensional seperti maserasi dan soxhlet [6].
Pandan dalam Kosmetik
Saringan fitokimia
Kajian 2025 menyaring ekstrak etanol 95% daun pandan untuk potensi kosmetik herba. Alkaloid, flavonoid, tanin, polifenol dan saponin dikesan, manakala steroid dan triterpenoid tidak dikesan. Kumpulan sebatian ini diketahui menyumbang aktiviti antioksidan, anti-radang dan antimikrob yang diingini dalam produk penjagaan kulit [7].
Kajian lain mendapati pengekstrakan refluks etanol 96% menghasilkan 9% ekstrak pekat, dan menyediakan asas saintifik untuk fitofarmaseutikal dan kosmetik semula jadi berasaskan pandan [8].
Aplikasi lain
Ulasan 2024 menyatakan pandan berpotensi digunakan dalam pelbagai bidang termasuk makanan, tenaga, bahan dan alam sekitar [9]. Pandan juga dikaji untuk farmaseutikal, kosmetik dan sektor industri lain [2], serta sebagai sumber racun serangga [10].
Kawalan Kualiti
Kajian ekstrak pandan dari Gresik, Indonesia mendapati kandungan air memenuhi piawaian, tetapi kandungan abu total (22.9%) dan abu tidak larut asid tidak memenuhi piawaian farmakope herba Indonesia [11]. Kandungan abu yang tinggi boleh menunjukkan pencemaran tanah atau pasir. Ini menunjukkan kepentingan pembersihan dan kawalan kualiti dalam pengeluaran.
Peluang untuk Usahawan Malaysia
1. Serbuk pandan untuk pembuat kuih dan kedai roti [1].
2. Perisa pandan stabil dalam bentuk manik atau kapsul [5].
3. Bahan kosmetik semula jadi, dengan syarat ujian keselamatan dijalankan [7].
4. Pewarna hijau semula jadi menggantikan pewarna tiruan [3].
Perkara yang Perlu Dipatuhi
Produk makanan perlu mematuhi peraturan keselamatan makanan.
Produk kosmetik perlu dinotifikasi kepada pihak berkuasa yang berkaitan.
Dakwaan kesihatan perlu disokong oleh bukti dan mematuhi peraturan pengiklanan.
Kajian di Malaysia
Kajian di Malaysia telah meneliti pengekstrakan 2AP daripada pandan menggunakan pelarut berbeza, dan mendapati etanol paling berkesan [12]. Kajian lain di Malaysia menggunakan karbon dioksida superkritikal dan mendapati pengeringan beku serta pengisaran kasar memberikan hasil tertinggi [13]. Penyelidik menyatakan permintaan pengguna terhadap perisa semula jadi mendorong usaha mengekstrak komponen daripada sumber semula jadi [13].
Pandan dan Ultrabunyi
Pengekstrakan ultrabunyi menggunakan etanol sebagai pelarut menghasilkan 60.51% hasil ekstrak dan 1.43 ppm 2AP pada keadaan optimum [14]. Teknologi ini boleh digunakan oleh pengusaha kecil dan sederhana dengan peralatan yang sesuai.
Aroma Pulut dan Daun Kering
Kajian 2025 membandingkan sebatian aroma daun pandan segar dan kering, dan mendapati perubahan serta pengekalan sebatian meruap berbeza mengikut pemprosesan. Penyelidik menyatakan penemuan ini boleh membantu aplikasi industri makanan [15]. Ini penting bagi pengeluar serbuk pandan yang mahu mengekalkan aroma “pulut” yang disukai pengguna.
Ringkasan
Pemprosesan yang betul membolehkan pandan dimanfaatkan sepenuhnya tanpa membazir.
Kesimpulan
Kajian menunjukkan pandan boleh diproses menjadi serbuk, ekstrak dan manik perisa yang lebih tahan lama, dengan kaedah seperti pengeringan vakum, gelombang mikro dan pengering semburan. Pandan juga berpotensi dalam kosmetik semula jadi. Kawalan kualiti yang ketat penting untuk memastikan produk selamat dan berkualiti.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perniagaan atau peraturan. Usahawan perlu merujuk pihak berkuasa yang berkaitan untuk keperluan pendaftaran dan keselamatan produk.
Rujukan
[1] Qomarudin et al. (2023). The Effect of Microwave-Assisted Extraction Temperature and Material Ratio on the Characteristics of Pandan (Pandanus amaryllifolius Roxb.) Leaf Extract. International Journal of Life Science and Agriculture Research. DOI: 10.55677/ijlsar/v02i06y2023-02.
[2] N. M. Mohd Amin et al. (2025). Progress on the studies of Pandanus amaryllifolius, the cultivation in Malaysia and its application in various fields. Advances in Agricultural and Food Research Journal. DOI: 10.36877/aafrj.a0000590.
[3] M. Schreiner (2020). Pandan leaves : “ Vanilla of the East ” as potential natural food ingredient 10. Unknown Journal.
[4] A. Adhamatika et al. (2021). The effect of leaf age and drying method on physico-chemical characteristics of pandan (Pandanus amaryllifolius Roxb.) leaves powder. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/733/1/012073.
[5] Benjaporn Pawin et al. (2020). Determination of 2-acetyl-1-pyrroline in alginate encapsulated pandanus flavorings by static headspace (SHS) and gas chromatography with nitrogen–phosphorus detection (GC-NPD). Analytical Letters. DOI: 10.1080/00032719.2020.1860076.
[6] Qomarudin Qomarudin (2023). Extraction of Pandanus amaryllifiolus Roxb.: A review of methods and the influencing factors. Advances in Food Science, Sustainable Agriculture and Agroindustrial Engineering. DOI: 10.21776/ub.afssaae.2023.006.01.7.
[7] Siwi Nurbaiti et al. (2025). THE POTENTIAL OF FRAGRANT PANDAN LEAVES AS ACTIVE INGREDIENTS IN COSMETIC PRODUCTS: PHYTOCHEMICAL ANALYSIS. Indonesian Journal of Cosmetics. DOI: 10.35472/ijcos.v3i1.2277.
[8] Ayu Nurhalimah et al. (2026). Phytochemical Content Analysis of Simplex and Ethanol Extract of Pandanus amaryllifolius Roxb. Leaves as Potential Natural Ingredients. JURNAL LENTERA ILMIAH KESEHATAN. DOI: 10.52120/jlik.v4i1.106.
[9] Wei-Yu Wang et al. (2024). Botany, Phytochemistry, pharmacology, and applications of Pandanus amaryllifolius Roxb.: A review. Fitoterapia. DOI: 10.1016/j.fitote.2024.106144.
[10] W. Routray et al. (2010). Chemical Constituents and Post-Harvest Prospects of Pandanus amaryllifolius Leaves: A Review. Food Reviews International. DOI: 10.1080/87559129.2010.484114.
[11] Sasti Amilia Putri et al. (2026). Analysis of Specific and Non-Specific Parameters of Fragant Pandan Leaf Extract In The Bungah Region of Gresik (Pandanus amaryllifolius). Journal of Herbal, Clinical and Pharmaceutical Science (HERCLIPS). DOI: 10.30587/herclips.v7i01.11455.
[12] N. Ngadi et al. (2014). Extraction of 2-Acetyl-1-Pyrroline (2AP) in Pandan Leaves (Pandanus Amaryllifolius Roxb.) Via Solvent Extraction Method: Effect of Solvent. Unknown Journal. DOI: 10.11113/jt.v67.2735.
[13] F. Yahya et al. (2010). Supercritical carbon dioxide and solvent extraction of 2-acetyl-1-pyrroline from Pandan leaf: The effect of pre-treatment. Journal of Supercritical Fluids. DOI: 10.1016/j.supflu.2010.05.027.
[14] A. N. H. Azhar et al. (2022). Ultrasonic Extraction of 2-Acetyl-1-Pyrroline (2AP) from Pandanus amaryllifolius Roxb. Using Ethanol as Solvent. Molecules. DOI: 10.3390/molecules27154906.
[15] Kun Tang et al. (2025). Comprehensive Characterization of Aroma Profile of “Glutinous Rice” Flavor in Pandanus amaryllifolius Roxb. Using HS–SPME–GC–O–MS and HS-GC-IMS Technology Coupled with OAV. Foods. DOI: 10.3390/foods14060935.
