Daun pandan kaya dengan flavonoid dan sebatian fenolik yang bertindak sebagai antioksidan. Namun, kajian menunjukkan kandungan antioksidan sangat dipengaruhi oleh cara daun disediakan, dikeringkan dan diekstrak. Artikel ini menerangkan apa yang kajian katakan.
Kandungan Antioksidan Pandan
Pandan merupakan sumber flavonoid dan sebatian fenolik yang kaya [1]. Ia juga mengandungi vitamin E, asid askorbik dan karotenoid [2].
Kajian di Vietnam mengesahkan kehadiran flavonoid, terpenoid, kumarin dan gula penurun dalam ekstrak pandan [3].
Pelarut Mempengaruhi Hasil
Etanol vs air
Ekstrak etanol pandan menunjukkan aktiviti antioksidan DPPH dan kandungan fenolik total yang lebih tinggi berbanding ekstrak air [3]:
| Pelarut | Fenolik total (mg GAE/g) |
|---|---|
| Etanol | 38.12 |
| Air | 10.97 |
Etanol 95% vs 50%
Kajian di Thailand mendapati ekstrak etanol 95% mempunyai aktiviti antioksidan, antidiabetes dan anti-radang lebih tinggi berbanding etanol 50%. LC-MS mengesan 61 sebatian dalam ekstrak 50% dan 94 sebatian dalam ekstrak 95%. Kuersetin 3-galaktosida paling dominan dalam ekstrak 50%, manakala saponarin dalam ekstrak 95% [4].
Keadaan optimum
Kajian lain mendapati keadaan pengekstrakan optimum ialah 15 minit, etanol akueus 80% dan nisbah pepejal kepada cecair 1:60, manakala suhu pengekstrakan tidak memberi kesan ketara [5].
Kaedah Pengeringan
Teduh vs ketuhar
Kajian di Delta Mekong mendapati daun pandan yang dikeringkan di tempat teduh, dengan nisbah serbuk kepada pelarut 1:10 dan pengekstrakan 1 hari, memberikan kandungan flavonoid (130.02 mg QE/g) dan fenolik (100.67 mg GAE/g) tertinggi. Aktiviti antioksidan lebih dipengaruhi oleh flavonoid berbanding fenolik [6].
Umur daun dan kaedah pengeringan
Serbuk daun pandan daripada daun tua yang dikeringkan secara vakum mempunyai jumlah klorofil, fenolik dan aktiviti antioksidan tertinggi berbanding daun muda dan kaedah pengeringan lain [7].
Teknologi Pengekstrakan Moden
Plasma sejuk dan ultrabunyi: Etanol 30% memberikan aktiviti antioksidan lebih tinggi berbanding petroleum eter, dan plasma sejuk dengan etanol lebih cekap mengekstrak fenolik [8].
Pengayaan fenolik: Ekstrak yang diperkaya fenolik menunjukkan aktiviti antioksidan setanding asid askorbik dan katekin, serta kesan sinergi antara sebatian fenolik dan alkaloid [9].
Ultrabunyi untuk skualena dan 2AP: Daun yang dikeringkan dengan udara panas dan diekstrak menggunakan campuran etanol dan n-heksana memberikan hasil skualena lebih tinggi sambil mengekalkan 2AP [10].
Antioksidan dalam Badan
Satu kajian pada mencit diabetes mendapati ekstrak etanol pandan mengekalkan status antioksidan buah pinggang, jantung dan paru-paru setanding mencit normal [11]. Kajian perlindungan hati pula mendapati pandan meningkatkan aktiviti enzim katalase dalam tikus [12].
Ulasan 2026 menyatakan polifenol pandan dimetabolismekan oleh mikrob usus menjadi produk antioksidan bioaktif [13].
Had Bukti
Kebanyakan ujian antioksidan, seperti DPPH dan ABTS, dibuat dalam tabung uji. Aktiviti antioksidan yang tinggi di makmal tidak semestinya bermakna kesan kesihatan yang ketara dalam badan manusia.
Tips Menyediakan Air Pandan di Rumah
1. Gunakan daun matang, kerana daun tua mempunyai lebih banyak fenolik [7] dan aktiviti antidiabetes tertinggi dalam satu kajian [4].
2. Rendam atau rebus pada suhu sekitar 80°C dan bukan terlalu lama [4].
3. Keringkan daun di tempat teduh jika ingin menyimpan [6].
4. Kurangkan gula dalam minuman pandan.
Antioksidan dan Keradangan
Kajian pengayaan fenolik daripada daun pandan turut mengukur perencatan pengeluaran nitrik oksida dalam sel makrofaj yang dirangsang. Ekstrak yang diperkaya fenolik menunjukkan perencatan yang lebih tinggi berbanding fraksi alkaloid dan bukan alkaloid yang diasingkan [9]. Ini menunjukkan sebatian dalam pandan mungkin bekerja secara bersama.
Kajian di Thailand juga mendapati ekstrak etanol 95% menghalang pengeluaran nitrik oksida, petunjuk aktiviti anti-radang [4].
Kandungan Klorofil
Kaedah pengekstrakan turut mempengaruhi kandungan klorofil. Kajian gelombang mikro mendapati ekstrak cecair pandan pada 60°C dengan nisbah 1:7 mengandungi 7.76 mg/L klorofil dan aktiviti antioksidan yang baik [14]. Klorofil memberikan warna hijau semula jadi kepada kuih dan minuman pandan [7].
Lokasi Penanaman
Kajian dari Vietnam, Thailand dan Indonesia menunjukkan nilai fenolik dan antioksidan yang berbeza-beza [3][4][6]. Perbezaan ini mungkin disebabkan lokasi penanaman, umur daun dan kaedah ujian.
Antioksidan dalam Ekstrak Etanol
Kajian di Indonesia mendapati ekstrak etanol pandan mempunyai nilai IC50 DPPH 11.96 µg/ml dan ABTS 26.18 µg/ml [15]. Kajian di Thailand terhadap ekstrak etanol 70% pula mendapati kandungan fenolik total 57.25 mg GAE/g, dengan IC50 DPPH 93.16 µg/mL, berbanding asid askorbik 7.79 µg/mL [16]. Perbezaan besar antara kajian ini menunjukkan kepentingan kaedah dan bahan mentah.
Kaedah Pengekstrakan Mempengaruhi Pilihan Industri
Ulasan kaedah pengekstrakan menyatakan pemilihan kaedah yang betul mempengaruhi keberkesanan pengekstrakan, dan teknik yang lebih baik boleh meningkatkan nilai keuntungan tanaman pandan [17].
Pesanan Akhir
Pilih kaedah penyediaan yang mudah dan selamat di rumah, dan nikmati pandan sebagai sebahagian diet seimbang.
Kesimpulan
Daun pandan kaya dengan antioksidan, tetapi jumlahnya sangat bergantung pada pelarut, umur daun, kaedah pengeringan dan teknik pengekstrakan. Daun tua dan pengeringan di tempat teduh cenderung mengekalkan lebih banyak sebatian. Namun, manfaat antioksidan pada manusia masih belum dibuktikan secara langsung.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Antioksidan daripada makanan bukan pengganti rawatan perubatan.
Rujukan
[1] Biman Bhuyan et al. (2021). AN OVERVIEW OF Pandanus amaryllifolius Roxb.exLindl. AND ITS POTENTIAL IMPACT ON HEALTH. Unknown Journal.
[2] M. Schreiner (2020). Pandan leaves : “ Vanilla of the East ” as potential natural food ingredient 10. Unknown Journal.
[3] N. T. C. Quyen et al. (2020). Antioxidant activity, total phenolics and flavonoids contents of Pandanus amaryllifolius (Roxb.). IOP Conference Series: Materials Science and Engineering. DOI: 10.1088/1757-899x/991/1/012019.
[4] Nopparat Buddhakala et al. (2025). Phytochemical constituents, and antioxidant, antidiabetic and anti – inflammatory activities of the extracts from Pandanus amaryllifolius Roxb. Journal of Herbal Medicine. DOI: 10.1016/j.hermed.2025.101062.
[5] Natthaphon Thatsanasuwan et al. (2015). Antioxidant activities of Pandanus amaryllifolius leaves extracted under four designed extraction conditions. Unknown Journal.
[6] Ho-Ang-Le Son et al. (2023). Effect of Different Drying Methods on the Total Phenolic and Flavonoid Content and DPPH Free-Radical Scavenging Activity of Pandanus amaryllifolius Roxb. Planted in Mekong Delta. Asian Journal of Biotechnology and Bioresource Technology. DOI: 10.9734/ajb2t/2023/v9i2181.
[7] A. Adhamatika et al. (2021). The effect of leaf age and drying method on physico-chemical characteristics of pandan (Pandanus amaryllifolius Roxb.) leaves powder. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/733/1/012073.
[8] S. Padhi et al. (2024). Comparative analysis of non-thermal technologies and solvent systems for the extraction and characterization of phytochemicals and antioxidants in Pandanus amaryllifolius. Chemical Engineering Research and Design. DOI: 10.1016/j.cherd.2024.08.036.
[9] D. Giang et al. (2025). Optimization of the Extraction Conditions and Evaluation of Bioactivities of the Phenolic Enrichment From Pandanus amaryllifolius Leaves. Journal of Analytical Methods in Chemistry. DOI: 10.1155/jamc/5256388.
[10] Yanfei Cheng et al. (2024). Ultrasound-Assisted Extraction of Squalene and 2-Acetyl-1-Pyrroline from Pandan Leaf: The Effects of Drying Methods and Extraction Conditions. Foods. DOI: 10.3390/foods13244010.
[11] Dai Thi Xuan Trang et al. (2015). Antioxidant activity of ethanol extract from Pandanus amaryllifolius Roxb. plant on diabetic mice. Unknown Journal. DOI: 10.15625/0866-7160/v37n1se.6115.
[12] A. Shameenii et al. (2021). Hepatoprotective effects of Pandanus amaryllifolius against carbon tetrachloride (CCl4) induced toxicity: A biochemical and histopathological study. Arabian Journal of Chemistry. DOI: 10.1016/j.arabjc.2021.103390.
[13] L. Khoo et al. (2026). Nutritional and functional innovations of Pandanus amaryllifolius Roxb.: From aroma to health-promoting bioactive. Journal of the science of food and agriculture. DOI: 10.1002/jsfa.70754.
[14] Qomarudin et al. (2023). The Effect of Microwave-Assisted Extraction Temperature and Material Ratio on the Characteristics of Pandan (Pandanus amaryllifolius Roxb.) Leaf Extract. International Journal of Life Science and Agriculture Research. DOI: 10.55677/ijlsar/v02i06y2023-02.
[15] D. Wahyuni et al. (2024). Antimicrobial potentials of Pandanus amaryllifolius Roxb.: Phytochemical profiling, antioxidant, and molecular docking studies. PLOS ONE. DOI: 10.1371/journal.pone.0305348.
[16] Suttipalin Suwannakul et al. (2018). Antioxidant Anti-Cancer and Antimicrobial Activities of Ethanol Pandanus amaryllifolius Roxb . leaf extract ( In Vitro )-A potential medical application. Unknown Journal.
[17] Qomarudin Qomarudin (2023). Extraction of Pandanus amaryllifiolus Roxb.: A review of methods and the influencing factors. Advances in Food Science, Sustainable Agriculture and Agroindustrial Engineering. DOI: 10.21776/ub.afssaae.2023.006.01.7.
