Bandar di Malaysia semakin panas akibat kesan pulau haba bandar, iaitu keadaan apabila kawasan bandar lebih panas berbanding kawasan luar bandar. Pokok peneduh merupakan antara penyelesaian semula jadi yang paling banyak dikaji. Artikel ini menerangkan bagaimana pokok menyejukkan bandar dan apa yang kajian katakan tentang keberkesanannya.
Bagaimana Pokok Menyejukkan?
Pokok menyejukkan persekitaran melalui dua cara utama [1]:
1. Teduhan: kanopi menghalang sinaran matahari daripada sampai ke permukaan tanah.
2. Transpirasi: daun membebaskan wap air yang menyerap haba.
Satu eksperimen luar berskala di China mendapati teduhan merupakan mekanisme penyejukan utama, dengan sehingga 97% sinaran matahari dipintas oleh kanopi, manakala transpirasi memainkan peranan kedua [2].
Berapa Banyak Suhu Boleh Turun?
Meta-analisis global
Analisis 182 kajian di 110 bandar mendapati pokok boleh menurunkan suhu udara aras pejalan kaki sehingga 12°C, dan penanaman pokok menurunkan suhu puncak bulanan ke bawah 26°C di 83% bandar yang dikaji [3].
Ulasan sistematik 128 kajian pula mendapati pokok menurunkan suhu udara sekitar 0.5°C hingga 5.8°C dan suhu permukaan sebanyak 2°C hingga 12°C, bergantung pada ketumpatan kanopi, jenis iklim dan kaedah pengukuran [1].
Permukaan jalan
Kajian di Itali terhadap 332 pokok mendapati teduhan pokok menurunkan suhu permukaan asfalt dengan median 16.4°C di pinggir barat bayang-bayang. Suhu maksimum permukaan diturunkan sekitar 19°C [4].
Kajian di bandar global
Analisis 596 bandar mendapati suhu permukaan di kawasan berpokok lebih rendah sekitar 2.13°C berbanding kawasan binaan sekeliling pada musim panas. Setiap pertambahan 1 meter ketinggian pokok dikaitkan dengan penurunan suhu permukaan sekitar 0.16°C [5].
Kajian di Rantau Tropika
Singapura
Kajian 18 bulan di 88 lokasi di Singapura membandingkan lima jenis tumbuhan: rumput, pokok renek, pokok terurus, pokok terurus di atas renek dan hutan sekunder. Peningkatan litupan pokok terurus dan hutan sekunder dikaitkan dengan penurunan suhu yang ketara, dengan hutan sekunder memberikan kesan terbesar [6].
Pokok hujan dan batai laut
Kajian sepanjang 2022 mengukur suhu di bawah kanopi dua pokok bandar tropika, iaitu pokok hujan (Samanea saman) dan batai laut atau jemerlang (Peltophorum pterocarpum). Kesan penyejukan paling ketara pada ketinggian 1 meter dari tanah, iaitu antara 2.3°C hingga 4°C, dan pokok hujan memberikan pengurangan yang lebih besar [7].
George Town, Pulau Pinang
Simulasi di George Town menggunakan spesies pokok bandar Malaysia yang mempunyai sensitiviti rendah hingga sederhana terhadap perubahan iklim [8]:
Pengurangan maksimum indeks suhu UTCI sebanyak 7°C dicapai di jalan berorientasi barat laut-tenggara yang ditanam tiga baris pokok.
Jalan dengan satu baris pokok mencapai pengurangan minimum 3°C.
Pokok yang lebih besar menyejukkan kawasan yang sedikit lebih luas.
Faktor yang Mempengaruhi Keberkesanan
| Faktor | Penemuan kajian |
|---|---|
| Ketumpatan kanopi | Pemacu paling berpengaruh [9] |
| Indeks luas daun (LAI > 3) | Peramal kuat dalam iklim lembap [1] |
| Permukaan bawah pokok | Transpirasi pokok atas rumput 10 kali lebih tinggi berbanding dalam lubang berturap [9] |
| Campuran spesies | Campuran pokok luruh dan malar hijau memberi kira-kira 0.5°C lebih penyejukan di kawasan terbuka [3] |
| Permukaan tidak telap | Di kawasan lembap, mengurangkan kepada sekitar 40% memaksimumkan penyejukan [10] |
Bukti Bercampur: Pokok Bukan Penyelesaian Ajaib
Kajian pemodelan mendapati pokok yang tidak bertranspirasi boleh meningkatkan suhu udara sehingga 1.6°C hingga 2.1°C pada waktu tertentu, dan pokok boleh mengurangkan aliran udara yang membuang haba [11].
Kanopi padat boleh menyebabkan pemanasan setempat di bahagian bawah angin, dan pokok perlu dielakkan di koridor pengudaraan [12].
Kajian global menunjukkan setiap 10% pertambahan litupan pokok hanya menurunkan suhu permukaan sekitar 0.25°C pada siang hari [10].
Panduan untuk Pemilik Rumah dan Perancang
1. Tanam pokok berkanopi padat untuk teduhan maksimum [9].
2. Tanam di atas rumput atau tanah terbuka, bukan lubang kecil berturap [9].
3. Pastikan pokok cukup air kerana transpirasi bergantung pada air [11].
4. Tanam lebih daripada satu baris di jalan yang luas jika ruang membenarkan [8].
5. Pilih spesies yang tahan iklim dan dapatkan nasihat pihak berkuasa tempatan.
Bandar Tropika yang Sangat Panas
Kajian di bandar tropika Puerto Carreño, Colombia mengukur suhu di lokasi terdedah dan berteduh pokok selama enam bulan. Penyelarasan suhu oleh hutan bandar meningkat secara eksponen dengan suhu sekeliling: mencapai 8.7°C apabila suhu 44°C, tetapi hanya 2°C pada suhu 34.9°C [13]. Teduhan pokok mengurangkan indeks ketidakselesaan yang sangat tinggi sebanyak 10 kali ganda pada waktu paling panas [13].
Pokok Mengatasi Tumbuhan Lain
Ulasan 115 kajian (2018 hingga 2024) mendapati pokok bandar secara konsisten mengatasi jenis tumbuhan lain dalam penyejukan, dan kanopi padat serta tinggi memberikan penyejukan berskala luas [14]. Namun, ulasan sama mencatat kajian di zon tropika masih kurang diwakili [14].
Kesimpulan
Kajian global dan tempatan menunjukkan pokok peneduh boleh menurunkan suhu udara dan permukaan dengan ketara, terutamanya melalui teduhan. Kajian di George Town menunjukkan potensi pengurangan suhu sehingga 7°C dengan susunan pokok yang betul. Namun, keberkesanan bergantung pada spesies, ketumpatan kanopi, bekalan air dan susun atur bandar.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja. Penanaman pokok di kawasan awam perlu mendapat kelulusan pihak berkuasa tempatan, dan reka bentuk landskap sebaiknya dirujuk kepada arkitek landskap berdaftar.
Rujukan
[1] Xin Yang et al. (2025). A study of the cooling effect of urban trees: Influencing factors, assessment methods, planning strategies, and impacts. Theoretical and Applied Climatology. DOI: 10.1007/s00704-025-05904-2.
[2] Zhan-Min Wu et al. (2024). Scaled outdoor experiments to assess impacts of tree evapotranspiration and shading on microclimates and energy fluxes in 2D street canyons. Sustainable Cities and Society. DOI: 10.1016/j.scs.2024.105486.
[3] Haiwei Li et al. (2024). Cooling efficacy of trees across cities is determined by background climate, urban morphology, and tree trait. Communications Earth & Environment. DOI: 10.1038/s43247-024-01908-4.
[4] A. Speak et al. (2020). The influence of tree traits on urban ground surface shade cooling. Landscape and Urban Planning. DOI: 10.1016/j.landurbplan.2020.103748.
[5] Tingting He et al. (2024). Quantifying the impact of urban trees on land surface temperature in global cities. ISPRS Journal of Photogrammetry and Remote Sensing. DOI: 10.1016/j.isprsjprs.2024.03.007.
[6] Richards et al. (2020). Differential air temperature cooling performance of urban vegetation types in the tropics. Urban Forestry & Urban Greening. DOI: 10.1016/j.ufug.2020.126651.
[7] L. Ow et al. (2024). Enhancing outdoor comfort in urban hot climates: investigating the cooling impact of two tropical trees through shade provision and transpiration. Arboricultural Journal. DOI: 10.1080/03071375.2024.2403288.
[8] Sofia Castelo et al. (2024). The Impact of Street Trees on Temperature Reduction in a Nature-Based Climate Adaptation Program in George Town, Malaysia. Climate. DOI: 10.3390/cli12100154.
[9] Mohammad A. Rahman et al. (2020). Traits of trees for cooling urban heat islands: A meta-analysis. Building and Environment. DOI: 10.1016/j.buildenv.2019.106606.
[10] Zhao-Wu Yu et al. (2025). Enhancing Climate-Driven Urban Tree Cooling with Targeted Nonclimatic Interventions. Environmental science & technology. DOI: 10.1021/acs.est.4c14275.
[11] N. Meili et al. (2020). Tree effects on urban microclimate: Diurnal, seasonal, and climatic temperature differences explained by separating radiation, evapotranspiration, and roughness effects. Urban Forestry & Urban Greening. DOI: 10.1016/j.ufug.2020.126970.
[12] Clément Nevers et al. (2026). Heat exposure and cooling efficiency of trees in a tropical hot-humid neighborhood with a park. Sustainable Cities and Society. DOI: 10.1016/j.scs.2026.107122.
[13] Diana Lucia Giraldo-Charria et al. (2025). Urban forests mitigate extreme heat exposure in a vulnerable tropical city. Urban Climate. DOI: 10.1016/j.uclim.2025.102311.
[14] Michael Alonzo et al. (2025). Urban Trees and Cooling: A Review of the Recent Literature (2018 to 2024). Arboriculture & Urban Forestry. DOI: 10.48044/jauf.2025.023.
