Pengenalan
Lebih ramai rakyat Malaysia kini tinggal di bandar, dan kenaikan harga makanan menjadikan isu keselamatan makanan bandar semakin relevan (pengetahuan am). Pelbagai agensi dan pihak berkuasa tempatan telah menggalakkan pertanian bandar dan kebun komuniti, tetapi tumpuan lazimnya pada sayur-sayuran (pengetahuan am). Pokok buah di taman, tepi jalan dan tanah lapang awam merupakan sumber makanan yang jarang diukur.
Artikel ini berteraskan kajian “Estimating food production in an urban landscape” (Grafius et al., 2020) yang dijalankan di United Kingdom. Objektifnya ialah menganggar pengeluaran makanan semasa dan potensi di kawasan bandar dengan menggabungkan data hasil tanaman tanam sendiri, tinjauan keluasan laman rumah dan tapak peruntukan (allotment), serta kehadiran pokok buah bandar. Kajian sokongan terdiri daripada konsep perhutanan makanan bandar dengan kajian kes di Burlington, Vermont, Amerika Syarikat (Clark dan Nicholas, 2013), tadbir urus pokok makanan bandar di Kanada (Kowalski dan Conway, 2023), persepsi pengguna terhadap pokok buah awam di Iran (Colinas et al., 2024) dan sumbangan pokok buah kepada keselamatan makanan di Kinshasa, Republik Demokratik Congo (Makumbelo et al., 2005). Tiada kajian dari Malaysia atau Asia Tenggara ditemui dalam bahan carian ini.
Sorotan Kajian Lepas
Grafius et al. (2020) menyatakan minat terhadap pengeluaran makanan bandar semakin meningkat atas sebab keselamatan makanan, kelestarian alam sekitar serta manfaat sosial dan kesihatan. Di negara maju, penanaman makanan bandar kebanyakannya tidak formal dan setempat, di laman rumah, tapak peruntukan dan ruang awam, tetapi magnitud pengeluarannya kurang diketahui.
Dalam konteks global, Godfray et al. (2010) berhujah bahawa strategi global yang pelbagai aspek dan saling berkait diperlukan untuk memastikan keselamatan makanan yang mampan dan saksama bagi memberi makan 9 bilion penduduk. Grimm et al. (2008) pula menerangkan ekologi bandar sebagai bidang yang menggabungkan sains semula jadi dan sosial untuk mengkaji persekitaran tempatan yang telah berubah secara radikal serta kesan serantau dan globalnya dalam dunia yang semakin membandar.
Amundson et al. (2015) mengulas sumber tanah global dan menekankan keterukan isu berkaitan tanah serta keperluan memulihkan keseimbangan proses fizikal dan biologi yang mengekalkan sifat tanah.
Dapatan Utama
Pengeluaran semasa: sekitar 30 hari setahun. Grafius et al. (2020) menganggarkan pengeluaran semasa di bandar UK yang dikaji cukup untuk membekalkan buah dan sayur kepada penduduk bandar selama kira-kira 30 hari setahun.
Potensi lebih separuh keperluan tahunan. Model paling optimistik mencadangkan tanah sedia ada untuk makanan boleh membekalkan lebih separuh daripada permintaan tahunan.
Perhutanan makanan bandar. Clark dan Nicholas (2013) mencadangkan pendekatan “urban food forestry” yang menggabungkan pertanian bandar, perhutanan bandar dan agroperhutanan. Daripada 37 inisiatif pokok makanan bandar yang dianalisis dalam kategori penanaman, pemetaan dan penuaian, majoriti (73%) hanya melakukan satu aktiviti dan hanya 8% melakukan ketiga-tiganya. Daripada 30 pelan induk perhutanan bandar, hanya 13% memasukkan keselamatan makanan manusia sebagai objektif, berbanding 77% yang memasukkan habitat hidupan liar.
Epal di Burlington. Dalam kajian kes Burlington, Vermont, Clark dan Nicholas (2013) menganggar hasil buah ruang terbuka awam jika ditanam dengan Malus domestica (epal) di bawah sembilan senario penanaman dan hasil. Senario paling bercita-cita tinggi boleh memenuhi 108% daripada pengambilan buah harian minimum yang disyorkan bagi seluruh penduduk bandar.
Tadbir urus: undang-undang kecil bercanggah. Kowalski dan Conway (2023) menemu bual pegawai perbandaran di Calgary, Edmonton, Toronto dan Victoria. Pelaku utama di tapak pokok makanan bandar ialah organisasi tempatan dan juara tapak, dengan penglibatan perbandaran yang minimum; kebanyakan sumbangan perbandaran adalah dalam bentuk barangan atau perkhidmatan. Terdapat jurang pengetahuan asas tentang penjagaan pokok. Undang-undang kecil perbandaran melarang penuaian dan pengalihan bahan tumbuhan, bercanggah dengan tujuan tapak tersebut.
Persepsi pengguna di Birjand. Colinas et al. (2024) menemu bual dua belas pengunjung, empat pentadbir dan lapan pekerja di Taman Tohid dan Taman Akbarieh. Hampir semua pengunjung berpengalaman dan berminat memetik buah, tetapi penggunaan sebenar rendah, sebahagiannya kerana norma sosial. Sepuluh pengunjung berminat tinggi untuk terlibat dalam pengurusan. Pendidikan dan pengehadan akses dicadangkan untuk mengurangkan kerosakan pokok dan memaksimumkan pengeluaran.
Pokok buah tropika di Kinshasa. Makumbelo et al. (2005) meninjau 1.09% daripada 18,475 plot isi rumah di komun Limete dan menganggar kira-kira 47,000 pokok daripada 19 spesies; abstrak menyatakan pengeluaran tahunan sebagai “approximately 4.087 tons”, angka yang kabur kerana boleh dibaca sebagai kira-kira 4 tan atau 4,087 tan. Enam spesies utama, iaitu Mangifera indica, Persea americana, Elaeis guineensis, Carica papaya, Dacryodes edulis dan Musa paradisiaca, berjumlah kira-kira 36,400 pokok dan masing-masing menyumbang 10.9 g, 6.1 g, 4.5 g, 4.4 g, 1.8 g dan 0.6 g buah setiap orang sehari.
| Ukuran | Angka | Sumber |
|---|---|---|
| Bekalan buah dan sayur semasa (UK) | Kira-kira 30 hari setahun | Grafius et al. (2020) |
| Potensi optimistik (UK) | Lebih separuh permintaan tahunan | Grafius et al. (2020) |
| Pelan perhutanan bandar dengan objektif makanan | 13% (habitat hidupan liar: 77%) | Clark dan Nicholas (2013) |
| Senario epal paling bercita-cita tinggi | 108% keperluan buah harian minimum | Clark dan Nicholas (2013) |
| Pokok buah di Limete, Kinshasa | Kira-kira 47,000 pokok; 19 spesies | Makumbelo et al. (2005) |
| Sumbangan mangga di Limete | 10.9 g/orang/hari | Makumbelo et al. (2005) |
Perbincangan
Bukti menunjukkan pokok buah bandar boleh menyumbang kepada keselamatan makanan, tetapi sumbangan semasa masih kecil berbanding potensinya. Di UK, pengeluaran semasa hanya menampung kira-kira 30 hari setahun, namun potensinya lebih separuh keperluan tahunan (Grafius et al., 2020). Senario epal Burlington (Clark dan Nicholas, 2013) menunjukkan potensi yang besar, tetapi ia anggaran model, bukan hasil sebenar. Di Kinshasa, mangga yang menyumbang 10.9 g sehari seorang menunjukkan bahawa pokok buah tropika yang sama dengan yang ditanam di Malaysia sudah pun memainkan peranan dalam diet bandar (Makumbelo et al., 2005).
Halangan utamanya bukan teknikal tetapi tadbir urus dan sosial. Kajian Kanada mendapati undang-undang kecil melarang penuaian, manakala kajian Iran mendapati norma sosial menghalang orang memetik buah walaupun mereka berminat. Kedua-duanya menyokong tadbir urus bersama.
Batasan penting: tiada kajian dari Malaysia atau Asia Tenggara, dan tiada kajian tentang keselamatan buah bandar dari segi bahan cemar seperti logam berat dalam bahan carian ini. Pokok berhampiran jalan sibuk atau tanah bekas industri mungkin terdedah kepada pencemaran, jadi ujian tanah dan pemilihan lokasi perlu diberi perhatian (pengetahuan am). Bagi Malaysia, pokok seperti mangga, jambu, belimbing, nangka dan pisang sesuai dipertimbangkan, dengan mengambil kira risiko buah gugur kepada orang ramai dan kenderaan (pengetahuan am).
Implikasi kepada Pihak Berkuasa Tempatan dan Komuniti
1. Masukkan keselamatan makanan sebagai objektif dalam pelan landskap dan perhutanan bandar, bukan hanya estetika dan habitat.
2. Semak undang-undang kecil supaya penuaian buah di tapak yang ditetapkan dibenarkan dan diurus.
3. Wujudkan model tadbir urus bersama dengan persatuan penduduk atau kebun komuniti untuk penjagaan dan penuaian.
4. Lakukan ujian tanah dan pilih lokasi yang jauh dari sumber pencemaran sebelum menanam pokok buah.
5. Jalankan kajian tempatan untuk menganggar hasil dan sumbangan pokok buah bandar di Malaysia.
Kesimpulan
Pokok buah di kawasan awam bandar berpotensi menyokong keselamatan makanan, dengan anggaran dari UK menunjukkan potensi yang jauh melebihi pengeluaran semasa, senario model di Amerika Syarikat menunjukkan potensi yang besar, dan pengalaman Kinshasa menunjukkan sumbangan nyata pokok buah tropika. Namun, halangan tadbir urus, norma sosial dan isu keselamatan perlu ditangani melalui dasar dan kerjasama komuniti. Bukti tempatan masih tiada dan perlu dibangunkan.
Rujukan
1. Grafius, D. R., Edmondson, J. L., et al. (2020). Estimating food production in an urban landscape. Scientific Reports. https://doi.org/10.1038/S41598-020-62126-4
2. Clark, K. H., & Nicholas, K. A. (2013). Introducing urban food forestry: A multifunctional approach to increase food security and provide ecosystem services. Landscape Ecology. https://doi.org/10.1007/S10980-013-9903-Z
3. Kowalski, J. M., & Conway, T. M. (2023). The routes to fruit: Governance of urban food trees in Canada. https://doi.org/10.1016/j.ufug.2023.128045
4. Colinas, J., Ugolini, F., & Khalilnezhad, M. R. (2024). Public food trees’ usage and perception, and their potential for participatory edible cities: A case study in Birjand, Iran. Sustainability. https://doi.org/10.3390/su16198498
5. Makumbelo, E., Paulus, J. J. S. J., Luyindula, N., et al. (2005). Apport des arbres fruitiers à la sécurité alimentaire en milieu urbain tropical: cas de la commune de Limete-Kinshasa, République Démocratique du Congo. Tropicultura.
6. Godfray, H. C. J., Beddington, J., Crute, I. R., Haddad, L., Lawrence, D., Muir, J. F., Pretty, J., Robinson, S., Thomas, S. M., & Toulmin, C. (2010). Food security: The challenge of feeding 9 billion people. Science. https://doi.org/10.1126/SCIENCE.1185383
7. Grimm, N. B., Faeth, S. H., Golubiewski, N., Redman, C. L., Wu, J., Bai, X., & Briggs, J. M. (2008). Global change and the ecology of cities. Science. https://doi.org/10.1126/SCIENCE.1150195
8. Amundson, R., Berhe, A. A., Hopmans, J. W., Olson, C., Sztein, A. E., & Sparks, D. L. (2015). Soil and human security in the 21st century. Science. https://doi.org/10.1126/SCIENCE.1261071
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: pokok buah bandar, kebun komuniti, keselamatan makanan, perhutanan makanan bandar, pertanian bandar, tadbir urus, ruang awam, pokok makanan awam
