Pegaga mudah didapati di pasar dan mudah ditanam di rumah. Ia boleh dimakan sebagai ulam, dibuat kerabu, jus atau dicampur dalam masakan. Walaupun secara umumnya selamat, terdapat beberapa isu keselamatan yang jarang dibincangkan, termasuk laporan kerosakan hati daripada produk pegaga, pencemaran logam berat dan sisa racun perosak. Artikel ini memberi panduan praktikal untuk pengguna dan penanam pegaga.
Keselamatan Pegaga
Sebagai ulam
Ujian klinikal menggunakan ekstrak pegaga secara umumnya melaporkan pegaga diterima baik. Meta-analisis tentang fungsi kognitif tidak menemui kesan sampingan [1], dan ujian 6 bulan pada pesakit diabetes hanya melaporkan simptom gastrousus ringan dan sementara [2].
Laporan kes kerosakan hati
Laporan kes melibatkan tiga wanita (berumur 61, 52 dan 49 tahun) yang mengalami jaundis selepas mengambil produk pegaga selama 30, 20 dan 60 hari [3]:
Ujian darah menunjukkan enzim hati yang sangat tinggi.
Biopsi menunjukkan hepatitis granulomatus dan, dalam satu kes, hepatitis kronik dengan transformasi sirosis.
Semua pesakit pulih selepas menghentikan pegaga.
Pesakit pertama mengambil pegaga semula dan kerosakan hati berulang.
Kajian sistematik di Amerika Latin juga menyenaraikan pegaga antara produk herba yang paling kerap dilaporkan menyebabkan kecederaan hati, dengan sebab utama penggunaan ialah untuk menurunkan berat badan [4]. Ulasan lain menyenaraikan pegaga antara herba yang mempunyai profil ketoksikan hati yang semakin dilaporkan [5].
Kajian haiwan
| Kajian | Dapatan |
|---|---|
| Tikus, 30 hari [6] | Dos 500 dan 1,000 mg/kg meningkatkan penanda hati dan buah pinggang; dos 1,000 mg/kg merosakkan hati |
| Tikus bunting [7] | Dos 1,000 mg/kg sekali tidak toksik; dos 5,000 mg/kg merosakkan hati, buah pinggang dan rahim |
| Tikus diabetes [8] | Menjejaskan fungsi testis dan kiraan sperma |
Sebaliknya, banyak kajian haiwan lain mendapati pegaga melindungi hati daripada bahan toksik seperti dimetilnitrosamina [9]. Ini menunjukkan kesan pegaga mungkin bergantung kepada dos, bentuk produk dan keadaan individu.
Pencemaran Logam Berat
Pegaga boleh mengumpul logam berat daripada tanah. Beberapa kajian di Semenanjung Malaysia:
Kajian terhadap pegaga dari 13 lokasi (9 liar, 4 pasar) mendapati akar mengumpul logam paling banyak, diikuti daun dan batang. Pegaga dari beberapa lokasi seperti Seremban dan Butterworth lebih tinggi logam akibat aktiviti perindustrian dan lebuh raya berhampiran. Namun, semua sampel masih dalam had selamat untuk dimakan [10].
Kajian susulan di sembilan lokasi mendapati tanah tercemar dengan kadmium, kuprum dan plumbum, dan potensi ketoksikan plumbum dalam pegaga adalah tinggi. Penyelidik tidak menyarankan pengambilan harian pegaga dari kawasan tercemar [11].
Kajian arsenik dan antimoni mendapati tiada risiko bukan karsinogen untuk daun dan batang, tetapi risiko karsinogen arsenik bagi kanak-kanak memerlukan perhatian [12].
Sisa Racun Perosak
Kajian di MARDI Serdang mengukur sisa malathion dalam pegaga selepas disembur [13]:
Sisa dikesan dalam sampel yang direndam air garam, direndam air paip dan tidak dicuci.
Merendam dalam air paip ialah cara paling selamat berbanding air garam atau tidak dicuci.
Semua sisa yang dikesan berada di bawah had maksimum.
Panduan untuk penanam
Gunakan hanya racun perosak yang berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label.
Patuhi tempoh tunggu sebelum tuai yang dinyatakan pada label.
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian tentang kawalan perosak bersepadu.
Panduan Penanaman untuk Kandungan Sebatian Aktif Tinggi
Bagi petani atau penanam di rumah yang ingin menghasilkan pegaga berkualiti:
| Faktor | Dapatan kajian |
|---|---|
| Varieti | Pegaga Kampung mempunyai asiatikosida dan antioksidan tertinggi di Malaysia [14] |
| Cahaya | Cahaya rendah mengurangkan asiatikosida dan madekasosida [15]; namun sesetengah genotip memerlukan naungan kira-kira 50% untuk hasil tinggi [16] |
| Ladang terbuka berbanding naungan | Hasil asiatikosida 22% lebih tinggi di ladang terbuka dalam satu kajian [17] |
| Air | Tekanan air sederhana (75% hingga 50% kapasiti pasu) meningkatkan triterpenoid tetapi mengurangkan biojisim [18] |
| Media tanaman | Biokompos tandan kosong sawit dan biochar tempurung sawit meningkatkan fenolik sehingga 33% [19] |
| Organik | Kaedah organik tidak menjejaskan pengumpulan sebatian bioaktif berbanding konvensional [20] |
| Tanah | Pegaga dari tanah liat berasid di Sungai Buloh mempunyai asiatikosida tertinggi [21] |
Kajian media tanaman menggunakan sisa kelapa sawit amat relevan untuk Malaysia kerana bahan ini mudah didapati [19].
Panduan Pengguna
1. Beli dari sumber yang dipercayai dan elakkan memetik pegaga liar di tepi jalan raya atau berhampiran kawasan industri [10][11].
2. Rendam dan cuci dengan air paip sebelum dimakan mentah [13].
3. Buang akar kerana akar mengumpul logam berat paling banyak [10].
4. Makan dalam jumlah sederhana sebagai sebahagian daripada pelbagai ulam dan sayur.
5. Berhati-hati dengan suplemen pegaga, terutamanya produk penurun berat badan yang mengandungi pelbagai bahan [4].
6. Hentikan dan jumpa doktor jika mengalami mata atau kulit kekuningan, air kencing gelap atau sakit perut kanan atas [3].
Siapa Perlu Lebih Berhati-hati?
| Kumpulan | Sebab |
|---|---|
| Pesakit hati | Laporan kes kerosakan hati [3] |
| Ibu mengandung | Dos tinggi merosakkan tikus bunting [7] |
| Kanak-kanak | Risiko arsenik lebih tinggi berbanding dewasa [12] |
| Pengambil pelbagai suplemen herba | Sukar menentukan punca jika berlaku kecederaan hati [4] |
Kesimpulan
Pegaga sebagai ulam dalam jumlah biasa secara umumnya selamat. Namun, terdapat laporan kes kerosakan hati daripada produk pegaga, dan kajian di Malaysia menunjukkan pegaga dari kawasan tercemar boleh mengumpul logam berat. Pilih pegaga dari sumber yang dipercayai, cuci dengan air paip, buang akar dan elakkan suplemen dos tinggi tanpa nasihat doktor. Bagi penanam, varieti Pegaga Kampung, cahaya yang mencukupi dan media tanaman berasaskan sisa sawit boleh meningkatkan kualiti hasil.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Pesakit hati, ibu mengandung dan sesiapa yang mengambil ubat perlu berbincang dengan doktor sebelum mengambil suplemen pegaga. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dan rujuk Jabatan Pertanian untuk nasihat penanaman.
Rujukan
[1] P. Puttarak et al. (2017). Effects of Centella asiatica (L.) Urb. on cognitive function and mood related outcomes: A Systematic Review and Meta-analysis. Scientific Reports. DOI: 10.1038/s41598-017-09823-9.
[2] W. Tawanwongsri et al. (2025). Efficacy and safety of Centella asiatica (L.) Urb. as a dietary supplement for glycemic control and lipid regulation in patients with type 2 diabetes: a randomized controlled trial in Thailand. Frontiers in Pharmacology. DOI: 10.3389/fphar.2025.1680647.
[3] O. Jorge et al. (2005). Hepatotoxicity associated with the ingestion of Centella asiatica. Revista Española de Enfermedades Digestivas. DOI: 10.4321/s1130-01082005000200006.
[4] G. Santos et al. (2020). Profile of herbal and dietary supplements induced liver injury in Latin America: A systematic review of published reports. Phytotherapy Research. DOI: 10.1002/ptr.6746.
[5] C. Philips et al. (2024). A comprehensive review on the hepatotoxicity of herbs used in the Indian (Ayush) systems of alternative medicine. Medicine. DOI: 10.1097/md.0000000000037903.
[6] M. Oruganti et al. (2010). Safety Assessment of Centella asiatica in albino rats. Pharmacognosy Journal. DOI: 10.1016/s0975-3575(10)80043-4.
[7] E. Michael et al. (2024). Acute Toxicity Assessment of Centella asiatica and Bidens pilosa Aqueous Crude Leaf Extracts in Pregnant Rat Model. Tanzania Journal of Science. DOI: 10.4314/tjs.v50i2.4.
[8] F. Aszrin et al. (2025). Hepatoprotective Effects and Testicular Toxicity of Centella asiatica L. Aqueous Extract in Diabetic Rats. IIUM Medical Journal Malaysia. DOI: 10.31436/imjm.v24i01.2501.
[9] M. J. Choi et al. (2016). Protective effects of Centella asiatica leaf extract on dimethylnitrosamine-induced liver injury in rats. Molecular Medicine Reports. DOI: 10.3892/mmr.2016.5809.
[10] H. Ong et al. (2011). Heavy metal accumulation in a medicinal plant Centella asiatica from Peninsular Malaysia. Journal of Biological Sciences. DOI: 10.3923/jbs.2011.146.155.
[11] G. H. Ong et al. (2015). Effects of metal-contaminated soils on the accumulation of heavy metals in gotu kola (Centella asiatica) and the potential health risks: a study in Peninsular Malaysia. Environmental Monitoring and Assessment. DOI: 10.1007/s10661-015-5042-0.
[12] C. Yap et al. (2022). Ecological–Health Risk of Antimony and Arsenic in Centella asiatica, Topsoils, and Mangrove Sediments: A Case Study of Peninsular Malaysia. Frontiers in Environmental Science. DOI: 10.3389/fenvs.2022.939860.
[13] A. Latifah et al. (2011). Gas Chromatography Mass Spectrometry Study of Malathion Residues in Centella asiatica. Iranian Journal of Environmental Health Science & Engineering.
[14] I. N. Abu Bakar et al. (2022). Characterization of asiaticoside concentration, total phenolic compounds, and antioxidant activity of different varieties of Centella asiatica (L.) and essential oil extraction using hydro-distillation with enzyme assisted. Biocatalysis and Agricultural Biotechnology. DOI: 10.1016/j.bcab.2022.102474.
[15] J. Srithongkul et al. (2011). Effects of light intensity on growth and accumulation of triterpenoids in three accessions of Asiatic pennywort (Centella asiatica (L.) Urb.). Journal of Food Agriculture & Environment.
[16] S. Mathur et al. (2000). Screening of genetic resources of the medicinal-vegetable plant Centella asiatica for herb and asiaticoside yields under shaded and full sunlight conditions. The Journal of Horticultural Science and Biotechnology. DOI: 10.1080/14620316.2000.11511284.
[17] S. Priyanka et al. (2022). Biomass accumulation, bioactive compounds and nutrient uptake in Centella asiatica (L.) in relation to organic nutrition in open-field and shade. Industrial Crops and Products. DOI: 10.1016/j.indcrop.2021.114352.
[18] M. R. Rohini et al. (2024). Enhanced metabolite yield with compensatory biomass reduction revealed by moisture stress induction in Centella asiatica (L.). Journal of Horticultural Sciences. DOI: 10.24154/jhs.v19i1.2460.
[19] I. N. Abu Bakar (2023). Formulation of Fortified Media Consisting of Oil Palm Empty Fruit Bunch Biocompost and Oil Palm Kernel Shell Biochar for the Enhancement of Bioactive Compounds in Centella asiatica (L.) Urban. Journal of Oil Palm Research. DOI: 10.21894/jopr.2023.0039.
[20] T. T. P. Tran et al. (2025). A comparative study of organic and conventional production methods on biomass accumulation and bioactive compounds content in Centella asiatica (L.) Urban in Vietnam. Industrial Crops and Products. DOI: 10.1016/j.indcrop.2025.122251.
[21] N. H. Zainal et al. (2024). Morphological Analysis and Comparison of Asiaticoside Content in Centella asiatica Grown in Different Regions of Malaysia. Journal of Natural Remedies. DOI: 10.18311/jnr/2024/35705.
