Pegaga (Centella asiatica) ialah ulam yang sangat dikenali di Malaysia. Ia dimakan mentah bersama sambal, dikisar menjadi jus, atau diambil dalam bentuk kapsul dan produk kecantikan. Pegaga telah diiktiraf oleh Kementerian Pertanian Malaysia sebagai salah satu daripada 10 herba terbaik di Malaysia [1]. Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) juga telah mendokumenkan pegaga sebagai salah satu tumbuhan ubatan terpenting untuk dipelihara dan ditanam [2]. Namun, apa sebenarnya yang dibuktikan oleh kajian saintifik? Artikel ini merumuskan bukti secara seimbang.
Pegaga dalam Amalan Tempatan
Dalam amalan tradisional Melayu, pegaga digunakan secara luaran untuk menyembuhkan luka dan dalam kosmetik untuk melambatkan penuaan kulit. Namun, di Malaysia pegaga lebih popular sebagai sayur berbanding tumbuhan ubatan [2]. Pegaga juga digunakan sebagai ubat tradisional Melayu untuk pelbagai aduan, termasuk diabetes [3].
Perlu diingat, nama “pegaga” di Malaysia boleh merujuk kepada beberapa tumbuhan. Contohnya, “Pegaga Embun” (Hydrocotyle bonariensis) berbeza spesies daripada “Pegaga Kampung” (Centella asiatica) walaupun rupanya hampir sama [4]. Kajian perbandingan mendapati Centella asiatica mempunyai triterpena jenis ursana seperti asiatikosida dan madekasosida, manakala spesies Hydrocotyle mempunyai triterpena jenis berbeza [5]. Artikel ini hanya membincangkan Centella asiatica.
Sebatian Aktif Utama
Sebatian bioaktif utama pegaga ialah glikosida triterpenoid pentasiklik, iaitu asiatikosida dan madekasosida, serta aglikon masing-masing, asid asiatik dan asid madekasik [6]. Asiatikosida dan madekasosida ialah sebatian penanda pegaga dalam Farmakope China [6]. Pegaga juga mengandungi asid kafeoilkuinik dan flavonoid [7].
Ringkasan Bukti Mengikut Bidang
| Bidang | Kekuatan bukti pada manusia |
|---|---|
| Masalah urat vena kaki (CVI) | Sederhana; beberapa ujian rawak, tetapi kualiti pelaporan lemah [8] |
| Penyembuhan luka dan parut | Terhad; beberapa ujian klinikal kecil [9] |
| Daya ingatan dan fungsi otak | Lemah; meta-analisis tidak menemui kesan signifikan [10] |
| Mood dan kebimbangan | Awal; kesan pada kewaspadaan dan rasa marah [10] |
| Gula darah | Lemah; ujian rawak tidak menemui kesan selepas pelarasan [11] |
Urat vena kaki
Ulasan sistematik lapan ujian rawak mendapati pegaga memperbaiki parameter mikrosirkulasi dan simptom seperti kaki berat, sakit dan bengkak dalam pesakit kekurangan vena kronik. Namun, kebanyakan kajian mempunyai pelaporan yang tidak mencukupi [8]. Butiran lanjut dalam artikel keenam.
Daya ingatan
Walaupun pegaga terkenal sebagai “tonik otak”, meta-analisis ujian rawak mendapati tiada perbezaan signifikan dalam semua domain fungsi kognitif berbanding plasebo. Namun, pegaga mungkin meningkatkan kewaspadaan dan mengurangkan rasa marah [10]. Butiran lanjut dalam artikel ketiga.
Luka dan kulit
Ulasan sistematik mendapati pegaga mungkin meningkatkan penyembuhan luka melalui peningkatan angiogenesis dan rangsangan kolagen, tetapi hanya empat ujian klinikal yang layak dan lebih banyak kajian diperlukan [9].
Kajian Haiwan dan Makmal
Banyak dakwaan khasiat pegaga datang daripada kajian haiwan dan makmal, termasuk kesan:
Perlindungan saraf dan peningkatan ingatan dalam tikus tua [12]
Anti-kebimbangan dan anti-kemurungan [13]
Penurunan gula darah dalam tikus diabetes [3]
Perlindungan hati daripada bahan toksik [14]
Satu ulasan kritis tahun 2026 menyatakan bukti klinikal pegaga masih bertompok dan berbeza-beza dari segi kaedah, dan terdapat jurang besar dalam bukti klinikal [15].
Kajian di Malaysia
Beberapa kajian tempatan berkaitan pegaga:
Varieti: Pegaga Kampung mempunyai kandungan asiatikosida, fenolik dan aktiviti antioksidan tertinggi berbanding Pegaga Nyonya, Pegaga Salad dan Pegaga Thailand [1].
Antioksidan: Ekstrak air pegaga mempunyai kesan antioksidan tertinggi dalam ujian TBA berbanding beberapa herba tempatan lain seperti ulam raja dan kesum [16].
Logam berat: Kajian di Semenanjung Malaysia mendapati pegaga dari kawasan tercemar mengumpul logam berat, dan pengambilan harian pegaga dari kawasan tercemar tidak disarankan [17].
Sisa racun: Kajian di MARDI Serdang mendapati merendam pegaga dalam air paip ialah kaedah paling selamat untuk mengurangkan sisa malathion [18].
Keselamatan
Pegaga yang dimakan sebagai ulam dalam jumlah biasa secara umumnya dianggap selamat. Namun:
Terdapat laporan kes kerosakan hati dalam tiga wanita yang mengambil pegaga (sebagai produk herba) selama 20 hingga 60 hari [19].
Kajian pada tikus mendapati dos tinggi (1,000 mg/kg selama 30 hari) boleh menyebabkan kerosakan hati [20].
Ekstrak dos tinggi berpotensi memudaratkan tikus bunting [21].
Perkara ini dibincangkan dalam artikel kelapan.
Cara Menikmati Pegaga dengan Bijak
1. Makan sebagai ulam bersama nasi dan sambal, atau dijadikan kerabu. Ini cara tradisional yang paling selamat.
2. Pilih Pegaga Kampung jika boleh, kerana varieti ini mempunyai kandungan asiatikosida dan antioksidan tertinggi dalam kajian tempatan [1].
3. Cuci dengan teliti menggunakan air paip sebelum dimakan mentah [18].
4. Pelbagaikan ulam. Pegaga hanyalah satu daripada banyak ulam tempatan yang kaya antioksidan [22].
5. Jangan anggap suplemen pegaga sebagai ubat. Kebanyakan ujian klinikal menggunakan ekstrak terpiawai dalam dos tertentu, dan hasilnya tidak semestinya sama dengan produk komersial lain [10].
Kesimpulan
Pegaga ialah ulam tempatan yang kaya dengan sebatian bioaktif seperti asiatikosida dan madekasosida. Bukti paling kukuh pada manusia ialah untuk masalah urat vena kaki, diikuti penyembuhan luka. Walaupun terkenal sebagai tonik otak, meta-analisis tidak menemui kesan signifikan pada fungsi kognitif. Banyak dakwaan lain masih berdasarkan kajian haiwan. Pegaga boleh dinikmati sebagai ulam, tetapi suplemen pegaga dos tinggi perlu digunakan dengan berhati-hati.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Pegaga atau suplemennya tidak menggantikan rawatan doktor. Ibu mengandung, pesakit hati dan sesiapa yang mengambil ubat perlu berbincang dengan doktor sebelum mengambil suplemen pegaga.
Rujukan
[1] I. N. Abu Bakar et al. (2022). Characterization of asiaticoside concentration, total phenolic compounds, and antioxidant activity of different varieties of Centella asiatica (L.) and essential oil extraction using hydro-distillation with enzyme assisted. Biocatalysis and Agricultural Biotechnology. DOI: 10.1016/j.bcab.2022.102474.
[2] M. Bakhtiar et al. (2016). Pegaga (Centella asiatica).
[3] Maulidiani et al. (2016). Metabolic alteration in obese diabetes rats upon treatment with Centella asiatica extract. Journal of Ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2016.01.001.
[4] Z. Haida et al. Primary metabolites, phenolics content and antioxidant activities of Hydrocotyle bonariensis and Centella asiatica.
[5] F. Abas et al. (2014). Chemical characterization and antioxidant activity of three medicinal Apiaceae species. Industrial Crops and Products. DOI: 10.1016/j.indcrop.2014.02.013.
[6] S. Bandopadhyay et al. (2023). Therapeutic properties and pharmacological activities of asiaticoside and madecassoside: A review. Journal of Cellular and Molecular Medicine. DOI: 10.1111/jcmm.17635.
[7] N. E. Gray et al. (2017). Centella asiatica: phytochemistry and mechanisms of neuroprotection and cognitive enhancement. Phytochemistry Reviews. DOI: 10.1007/s11101-017-9528-y.
[8] N. J. Chong et al. (2013). A Systematic Review of the Efficacy of Centella asiatica for Improvement of the Signs and Symptoms of Chronic Venous Insufficiency. Evidence-based Complementary and Alternative Medicine. DOI: 10.1155/2013/627182.
[9] E. Arribas-López et al. (2022). A Systematic Review of the Effect of Centella asiatica on Wound Healing. International Journal of Environmental Research and Public Health. DOI: 10.3390/ijerph19063266.
[10] P. Puttarak et al. (2017). Effects of Centella asiatica (L.) Urb. on cognitive function and mood related outcomes: A Systematic Review and Meta-analysis. Scientific Reports. DOI: 10.1038/s41598-017-09823-9.
[11] W. Tawanwongsri et al. (2025). Efficacy and safety of Centella asiatica (L.) Urb. as a dietary supplement for glycemic control and lipid regulation in patients with type 2 diabetes: a randomized controlled trial in Thailand. Frontiers in Pharmacology. DOI: 10.3389/fphar.2025.1680647.
[12] N. E. Gray et al. (2016). Centella asiatica modulates antioxidant and mitochondrial pathways and improves cognitive function in mice. Journal of Ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2016.01.013.
[13] S. Jagadeesan et al. (2019). Centella asiatica prevents chronic unpredictable mild stress-induced behavioral changes in rats. Biomedical Research and Therapy. DOI: 10.15419/bmrat.v6i6.550.
[14] M. J. Choi et al. (2016). Protective effects of Centella asiatica leaf extract on dimethylnitrosamine-induced liver injury in rats. Molecular Medicine Reports. DOI: 10.3892/mmr.2016.5809.
[15] P. Sindhu et al. (2026). Centella asiatica (L.) Urban (Apiaceae): A Critical Review of Phytochemistry, Pharmacological Activity, Clinical Evidence and Prospects for Therapeutic Development. European Journal of Medicinal Plants. DOI: 10.9734/ejmp/2026/v37i41363.
[16] N. Huda-Faujan et al. (2007). Antioxidative activities of water extracts of some Malaysian herbs. International Food Research Journal.
[17] G. H. Ong et al. (2015). Effects of metal-contaminated soils on the accumulation of heavy metals in gotu kola (Centella asiatica) and the potential health risks: a study in Peninsular Malaysia. Environmental Monitoring and Assessment. DOI: 10.1007/s10661-015-5042-0.
[18] A. Latifah et al. (2011). Gas Chromatography Mass Spectrometry Study of Malathion Residues in Centella asiatica. Iranian Journal of Environmental Health Science & Engineering.
[19] O. Jorge et al. (2005). Hepatotoxicity associated with the ingestion of Centella asiatica. Revista Española de Enfermedades Digestivas. DOI: 10.4321/s1130-01082005000200006.
[20] M. Oruganti et al. (2010). Safety Assessment of Centella asiatica in albino rats. Pharmacognosy Journal. DOI: 10.1016/s0975-3575(10)80043-4.
[21] E. Michael et al. (2024). Acute Toxicity Assessment of Centella asiatica and Bidens pilosa Aqueous Crude Leaf Extracts in Pregnant Rat Model. Tanzania Journal of Science. DOI: 10.4314/tjs.v50i2.4.
[22] Y. X. You et al. (2018). More Ulam for Your Brain: A Review on the Potential Role of Ulam in Protecting Against Cognitive Decline. Sains Malaysiana. DOI: 10.17576/jsm-2018-4711-15.
