Nematod puru akar (Meloidogyne) ialah cacing mikroskopik dalam tanah yang menyerang akar dan rizom halia. Serangan menyebabkan puru pada akar, pokok terbantut, daun menguning dan rizom mengecil. Nematod juga membuka laluan kepada penyakit reput. Kawalan berkesan menggabungkan rawatan air panas pada rizom, penggiliran tanaman, bahan organik, sungkupan dan agen biologi.
Apa Itu Nematod Puru Akar?
Nematod puru akar ialah parasit akar yang menyerang lebih daripada 3,000 spesies tumbuhan [1]. Gejalanya sukar dikenal pasti oleh petani kerana menyerupai kekurangan nutrien [1]. Pada halia, dua spesies utama ialah Meloidogyne incognita dan M. javanica. Tinjauan di Kerala, India mendapati M. incognita ialah nematod paling dominan di kawasan penanaman halia [2]. Di Ethiopia pula, M. javanica paling banyak ditemui, diikuti M. incognita [3].
Tanda-tanda Serangan
Laporan dari India menerangkan pokok halia yang diserang mengalami pertumbuhan pucuk yang terganggu, puru pada akar, dan jisim telur bergelatin. Serangan teruk menyebabkan puru yang banyak, daun menguning, saiz dan berat rizom berkurangan, akar reput, dan akhirnya pokok mati [4].
Kajian di Amerika Syarikat mendapati pokok yang diserang M. javanica tidak menunjukkan puru pada permukaan luar rizom. Namun, saiz rizom di kawasan yang diserang jelas lebih kecil [5]. Ini bermakna penanam mungkin tidak sedar ladangnya diserang sehingga hasil menurun.
Cara periksa: cabut beberapa pokok yang terbantut, basuh akar perlahan-lahan, dan cari bengkak atau benjolan pada akar.
Kenapa Nematod Berbahaya kepada Halia
Kerosakan bermula pada bilangan rendah
Kajian di Nigeria mendapati M. javanica merosakkan halia pada semua tahap kepadatan yang diuji. Paras ambang ekonomi ialah 1,000 telur sepokok, iaitu tahap di mana kerosakan akar yang signifikan mula berlaku [6].
Memburukkan penyakit lain
Kajian di India mendapati jangkitan nematod terlebih dahulu memburukkan keterukan penyakit reput rizom. Ini menunjukkan nematod menyediakan laluan kepada jangkitan sekunder [7].
Cara Kawalan
1. Rawatan air panas pada rizom
Kajian di India mendapati rawatan rizom dalam air panas pada 45°C selama tiga jam, digabungkan dengan bajak musim panas dan penutupan tanah dengan plastik, meningkatkan hasil sebanyak 59.06%. Rawatan ini juga mengurangkan populasi nematod dalam tanah (71.58%) dan dalam rizom [8].
2. Bahan organik dan bungkil
Kajian yang sama mendapati penambahan pelbagai jenis bungkil ke dalam tanah mengurangkan populasi nematod dan pembentukan puru. Bungkil semambu (neem) memberikan hasil tertinggi dan pengurangan populasi paling besar [8].
3. Penggiliran tanaman dan baja hijau
Kajian di Australia mendapati nematod tidak menyebabkan kerosakan pada tanaman halia pertama yang ditanam selepas dua tahun rumput. Namun, kerosakan muncul pada tanaman kedua dan ketiga di tanah yang sama [9]. Apabila halia ditanam selang setahun dengan tanaman baja hijau dan baja ayam, kerosakan nematod menjadi sangat kecil [9].
4. Agen biologi dan sungkupan
Kajian tiga tahun di Kerala, India mendapati rawatan rizom dengan kulat Purpureocillium lilacinum bersama sungkupan daun gliricidia mengurangkan populasi nematod dalam tanah sebanyak 83.89% [2]. Rawatan rizom dengan Trichoderma asperellum bersama sungkupan gliricidia juga sama berkesan, dan meningkatkan hasil sebanyak 49.43% hingga 66.45% [2].
5. Racun botani
Kajian di Indonesia mendapati formula minyak serai wangi dan asid salisilik pada kepekatan 1.5% hingga 2.0% mengurangkan populasi nematod dalam akar sebanyak 93.75% dan gejala puru rizom sebanyak 71% hingga 73% [10].
6. Racun nematod kimia
Kajian di China mendapati beberapa racun nematod generasi baharu berkesan mengurangkan indeks puru dan meningkatkan hasil halia [11]. Walau bagaimanapun, penggunaan racun nematod disekat di banyak negara kerana risiko kepada alam sekitar dan manusia [1]. Gunakan hanya produk berdaftar dan ikut nasihat Jabatan Pertanian.
Soalan Lazim
Bagaimana tahu halia diserang nematod?
Cari puru atau bengkak pada akar. Pokok biasanya terbantut, daun menguning dan rizom lebih kecil [4].
Adakah rawatan air panas berkesan?
Kajian menunjukkan rawatan 45°C selama tiga jam bersama amalan kultur mengurangkan nematod dan meningkatkan hasil [8].
Bolehkah tanam halia di tanah yang sama setiap musim?
Tidak digalakkan. Populasi nematod meningkat apabila halia ditanam berturut-turut [9].
Kesimpulan
Nematod puru akar ialah musuh tersembunyi halia kerana kerosakannya sering disangka kekurangan baja. Ia juga memburukkan penyakit reput rizom. Kawalan terbaik ialah pendekatan bersepadu: rawatan air panas pada benih, bungkil semambu, penggiliran dengan baja hijau, sungkupan dan agen biologi.
Rujukan
[1] A. Sikandar et al. (2020). Review Article: Meloidogyne incognita (Root-Knot Nematode) A Risk to Agriculture. Applied Ecology and Environmental Research. DOI: 10.15666/aeer/1801_16791690.
[2] M. S. Nisha et al. (2024). Biorational Management of Root-knot Nematode (Meloidogyne incognita) in Ginger (Zingiber officinale Rosc.). Indian Journal of Nematology. DOI: 10.5958/0974-4444.2024.00037.8.
[3] Addisie B. Mulusew et al. (2026). Plant-parasitic nematodes of ginger (Zingiber officinale Rosc.) in Southern Ethiopia. Nematology. DOI: 10.1163/15685411-bja10490.
[4] Manvendra Sengar et al. (2023). First report of Root Knot Nematode, Meloidogyne incognita infecting Ginger (Zingiber officinale) in Jhansi, India. Flora and Fauna. DOI: 10.33451/florafauna.v29i2pp309-312.
[5] A. Hajihassani et al. (2019). First report of Meloidogyne javanica on Ginger and Turmeric in the United States. Journal of Nematology. DOI: 10.21307/jofnem-2019-006.
[6] O. F. Ijeoma et al. (2014). Relationship between Root-Knot Nematode Meloidogyne javanica Inoculum Densities and Ginger (Zingiber officinale Roscoe).
[7] A. S. et al. (2024). Unravelling the Complexity of Ginger Rhizome Rot Disease: A Focus on Pathogen Interactions. Journal of Phytopathology. DOI: 10.1111/jph.13392.
[8] I. Vadhera et al. (1998). Integrated management of root knot nematode, Meloidogyne incognita in ginger. Indian Phytopathology.
[9] G. Stirling et al. (1998). Crop rotation, organic amendments and nematicides for control of root-knot nematodes (Meloidogyne incognita) on ginger. Australasian Plant Pathology. DOI: 10.1071/ap98026.
[10] S. R. Djiwanti et al. (2019). Effectiveness of some clove and citronella oil based-pesticide formulas against root-knot nematode on ginger. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/250/1/012090.
[11] Huiling Xue et al. (2025). A multi-year study on the effects of fluazaindolizine on Meloidogyne incognita in ginger. Nematology. DOI: 10.1163/15685411-bja10401.
