Rambutan yang baru dipetik berwarna merah cerah, tetapi dalam beberapa hari kulit dan bulunya bertukar coklat kehitaman. Satu kajian menyatakan pemerangan permukaan selepas tuai ialah kekangan utama yang menjejaskan jangka hayat simpanan dan pemasaran rambutan [1].
Artikel ini meneliti kajian tentang punca pemerangan rambutan, suhu dan kelembapan simpanan yang sesuai, serta pelbagai rawatan untuk memanjangkan jangka hayatnya.
Ciri Buah Rambutan Selepas Tuai
Satu kajian klasik menyatakan rambutan dituai apabila mencapai kualiti visual dan rasa yang optimum, dan buah ini bersifat tidak klimakterik, iaitu jumlah pepejal larut dan keasidan tidak banyak berubah selepas tuai [2]. Rambutan merosot dengan cepat jika tidak dikendalikan dengan betul [2].
Punca Pemerangan
Kehilangan air. Kajian klasik yang sama menyatakan penampilan visual boleh dikekalkan jika kehilangan lembapan, terutamanya daripada bulu (spintern), dikurangkan [2].
Enzim. Satu kajian ke atas kultivar Rongrien dan See-Chompoo mendapati selepas 6 hari pada 25°C, pemerangan teruk berlaku pada bulu tetapi sedikit sahaja pada kulit [3]. Aktiviti awal enzim polifenol oksidase (PPO) dan peroksidase (POD) lebih tinggi pada bulu berbanding kulit, yang mungkin menjadi faktor kadar pemerangan bulu yang lebih tinggi [3]. Kelembapan relatif tinggi melambatkan pemerangan bulu, tetapi kurang berkesan untuk kulit [3].
Suhu dan Kelembapan Simpanan
Kajian klasik mendapati dengan kelembapan relatif 95% dan penyejukan pada 7 hingga 10°C (bergantung kepada kultivar), rambutan boleh disimpan kira-kira 10 hingga 15 hari [2]. Namun, kecederaan sejuk boleh berlaku, yang menyebabkan kulit bertukar daripada merah kepada merah tua [2]. Atmosfera karbon dioksida yang tinggi (9 hingga 12%) boleh melambatkan kemerosotan warna selama 3 hingga 4 hari lagi [2].
Satu kajian metabolomik mendapati rambutan cepat bertukar perang pada suhu bilik [4]. Selepas 10 hari, rambutan yang disimpan pada 5°C mempunyai kualiti yang terbaik berbanding 1°C, di mana pemerangan teruk berlaku [4].
Penunjuk Pemerangan
Kajian metabolomik yang sama mendapati glutation dan askorbat menurun dengan ketara dalam rambutan yang mengalami pemerangan teruk pada 1°C, tetapi tidak berubah dengan ketara pada 5°C [4]. Pengkaji mencadangkan kedua-dua sebatian ini boleh digunakan sebagai penunjuk tahap pemerangan [4]. Asid amino L-leusina dan L-isoleusina pula meningkat sebagai tindak balas kepada suhu rendah dan dikaitkan dengan pengurangan pemerangan [4].
Pembungkusan
Satu kajian menyimpan rambutan pada 10°C dan kelembapan 85% selama 16 hari dalam pelbagai jenis bungkusan [5]. Dulang PET dan dulang polistirena berbalut filem PVC membolehkan jangka hayat sehingga 12 hari, dengan pilihan polistirena berbalut PVC lebih murah [5].
Salutan dan Rawatan Semula Jadi
Gel aloe vera. Satu kajian mendapati buah yang disalut gel aloe vera 50% dan dibungkus dalam polipropilena berlubang serta disejukkan (12°C) mencatatkan kehilangan berat terendah (9.33%), skor pemerangan terendah dan jangka hayat simpanan tertinggi [6].
Dalam kajian yang sama, buah bersalut aloe vera 50% yang disimpan pada suhu bilik kehilangan berat paling sedikit (18.19%) berbanding kepekatan lain, dan mengekalkan jumlah pepejal larut, keasidan dan vitamin C [6]. Buah dibersihkan terlebih dahulu dengan air berozon sebelum disalut [6].
Minyak buah pelaga. Satu kajian oleh penyelidik Walailak University mendapati wap minyak buah pelaga pada 5 ?L/L melambatkan pemerangan dan mengurangkan penyakit [7]. Buah yang dirawat mengekalkan kualiti selama 21 hari, berbanding hanya 7 hari tanpa pemerangan bagi kumpulan kawalan [7].
Salutan pektin. Satu kajian di Hawaii mendapati salutan pektin yang mengandungi 0.1% trans-sinamaldehid mengurangkan kehilangan berat dan pemerangan kulit [8]. Pada 10°C, buah bersalut mempunyai kualiti keseluruhan yang lebih tinggi sehingga 15 hari [8].
Ozon. Satu kajian di Kerala Agricultural University mendapati rawatan ozon mengurangkan pemerangan rambutan dan meningkatkan penerimaan pengguna [9].
Rawatan Kimia dalam Kajian
Melatonin. Satu kajian di Hainan University mendapati melatonin pada 0.125 mmol/L melambatkan pemerangan kulit dengan mengurangkan pengoksidaan fenolik dan menguatkan sistem antioksidan [10].
Natrium nitroprusida. Satu kajian lain mendapati rendaman dalam natrium nitroprusida pada 200 ?mol/L mengurangkan kehilangan berat dan indeks pemerangan, serta mengekalkan vitamin C dan kualiti buah selama 8 hari pada 25°C [1].
Rawatan-rawatan ini masih di peringkat penyelidikan dan belum tentu dibenarkan untuk kegunaan komersial di Malaysia.
Penyinaran untuk Eksport
Satu kajian mendapati rambutan Rongrien boleh bertolak ansur dengan dos penyinaran gama sehingga 900 Gy tanpa perubahan ketara dalam vitamin C, keasidan dan jumlah pepejal larut [11]. Pada 1,200 Gy, ciri deria terjejas dengan ketara [11]. Dos minimum 166 Gy disyorkan untuk rawatan fitosanitari terhadap kutu bertepung Pseudococcus jackbeardsleyi [11].
Panduan Umum
Bagi kawalan perosak dan penyakit di dusun, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang pengendalian lepas tuai dan piawaian eksport rambutan.
Kesimpulan
Rambutan cepat bertukar perang selepas tuai terutamanya kerana kehilangan air daripada bulunya dan aktiviti enzim. Penyimpanan pada suhu sejuk sederhana (sekitar 5 hingga 10°C) dengan kelembapan tinggi boleh memanjangkan jangka hayat hingga 10 hingga 15 hari, tetapi suhu terlalu rendah menyebabkan kecederaan sejuk. Salutan semula jadi seperti gel aloe vera, minyak pelaga dan salutan pektin menunjukkan hasil yang menjanjikan dalam kajian.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat teknikal khusus. Keputusan sebenar bergantung kepada kultivar, kematangan buah dan keadaan penyimpanan.
Rujukan
[1] Ruining Zhang, Zhouyu Yuan et al. (2022). Sodium Nitroprusside Functions in Browning Control and Quality Maintaining of Postharvest Rambutan Fruit. Frontiers in Plant Science. DOI: 10.3389/fpls.2021.795671. https://consensus.app/papers/details/94cc58762083541caeaffd8778a5fdf5/
[2] T. O’Hare (1995). Postharvest physiology and storage of rambutan. Postharvest Biology and Technology. DOI: 10.1016/0925-5214(95)00022-x. https://consensus.app/papers/details/d011a68a719a58f6ba0d89da62a3472c/
[3] P. Yingsanga, V. Srilaong et al. (2008). Relationship between browning and related enzymes (PAL, PPO and POD) in rambutan fruit (Nephelium lappaceum Linn.) cvs. Rongrien and See-Chompoo. Postharvest Biology and Technology. DOI: 10.1016/j.postharvbio.2008.05.004. https://consensus.app/papers/details/9fe5ea5004a157f59a2998801a66c43f/
[4] Hao Deng, Qin Yin et al. (2021). Analysis on quality differences associated with metabolomics of rambutan during different temperature storage. Food Chemistry: Molecular Sciences. DOI: 10.1016/j.fochms.2021.100036. https://consensus.app/papers/details/9c119fce83525c3eb97b084ff54b0b03/
[5] A. Sanches, A. G. Silveira et al. (2018). Postharvest storage of rambutan (Nephelium lappaceum L.) under passive modified atmosphere. Unknown Journal. DOI: 10.26545/ajpr.2018.b00016x. https://consensus.app/papers/details/0f144f4d559754e0b606cdc5923a06e0/
[6] Fathima Sajan (2022). Aloe vera gel coating as a postharvest application to reduce spintern browning and to extend the shelf of rambutan fruits. The Journal of Applied Horticulture. DOI: 10.37855/jah.2022.v24i03.61. https://consensus.app/papers/details/5e01913e7eb15a6cac37770e5334eaa0/
[7] Pailin Chaidech and N. Matan (2023). Relatively low concentration of cardamon oil vapour for controlling enzymatic browning and maintaining the quality of rambutans. LWT. DOI: 10.1016/j.lwt.2023.114832. https://consensus.app/papers/details/e83a471ba140528daa4daf3cbfd83920/
[8] Xiu-Xiu Sun, M. Wall et al. (2023). Effect of Pectin Coatings Containing Trans-cinnamaldehyde on the Postharvest Quality of Rambutan. HortScience. DOI: 10.21273/hortsci16923-22. https://consensus.app/papers/details/cbde343804e75afd8dc1d0db7060503f/
[9] Manjunath J. Shetty, P. R. Geethalekshmi et al. (2018). Physiological and biochemical responses of harvested rambutan (Nephelium lappaceum L.) fruits to postharvest dip treatments during storage. Environment Conservation Journal. DOI: 10.36953/ecj.2018.191231. https://consensus.app/papers/details/0fc14c24f5795f5f9bbf5db313fd5dec/
[10] Dongling Wei, Jiali Yang et al. (2022). Attenuation of Postharvest Browning in Rambutan Fruit by Melatonin Is Associated With Inhibition of Phenolics Oxidation and Reinforcement of Antioxidative Process. Frontiers in Nutrition. DOI: 10.3389/fnut.2022.905006. https://consensus.app/papers/details/2d584e18e5935df2a617ab4e60bedc63/
[11] G. Zhan, Ying Shao et al. (2016). Phytosanitary irradiation of Jack Beardsley mealybug (Hemiptera: Pseudococcidae) females on rambutan (Sapindales: Sapindaceae) fruits. Florida Entomologist. https://consensus.app/papers/details/5903864c239d50bc86762e039b42c9cd/
Kata Kunci
rambutan, pemerangan, lepas tuai, penyimpanan buah, jangka hayat buah
