Pandan mudah ditanam di laman rumah, tetapi ia juga berpotensi sebagai tanaman komersial. Di beberapa negara, pandan ditanam sebagai tanaman selingan di bawah pokok kelapa, getah dan pinang. Artikel ini merumuskan kajian agronomi tentang penanaman pandan.
Pandan sebagai Tanaman Komersial
Pandan ditanam di kebun rumah di kawasan pantai India, dan daunnya dimasak bersama beras biasa untuk memberikan aroma beras basmati. Kerana kandungan 2AP yang tertinggi dalam alam tumbuhan, pandan mempunyai skop yang baik untuk penanaman komersial [1].
Di wilayah Hainan, China, pandan ditanam lebih 1,300 hektar dan merupakan tanaman utama yang ditanam secara selingan di antara pokok hutan [2].
Ulasan tentang pandan di Malaysia turut membincangkan penanamannya dan aplikasinya dalam pelbagai bidang [3].
Tanaman Selingan
Di bawah pokok kelapa
Kajian lapangan di Hainan mendapati penanaman selingan dengan kelapa meningkatkan dengan ketara [4]:
Kelembapan tanah
Luas daun dan kandungan klorofil
Kadar fotosintesis bersih
Kandungan sebatian meruap termasuk 2AP
Peningkatan kelembapan tanah dan proses fotosintesis merupakan pemacu utama pengumpulan sebatian aroma [4].
Di bawah pokok getah
Penanaman selingan dengan pokok getah menurunkan pH tanah dan meningkatkan nitrogen dan fosforus tersedia. Kandungan relatif pirola (kumpulan sebatian 2AP), ester dan furanon dalam daun pandan meningkat [5].
Di ladang pinang
Penanaman pandan di ladang pinang meningkatkan kepelbagaian bakteria tanah dan memberi kesan positif kepada keseimbangan mikrob tanah dalam jangka panjang [6].
Ketahanan Kemarau
Pandan merupakan tumbuhan yang sederhana tahan kemarau dan mampu hidup dalam keadaan kelembapan tanah yang rendah. Namun, kemarau mengurangkan kandungan air relatif daun dan klorofil dengan ketara [7].
Cuka kayu kelapa sawit
Kajian mendapati semburan daun cuka kayu kelapa sawit pada pencairan 1:500 setiap 3 hari selama 12 hari meningkatkan toleransi pandan terhadap kemarau. Kandungan air daun, nisbah akar kepada pucuk, klorofil dan aktiviti enzim antioksidan meningkat [8]. Cuka kayu dihasilkan daripada pemeluwapan asap semasa penghasilan biochar [8].
Penyakit Bintik Daun
Di Hainan, penyakit bintik daun yang disebabkan kulat Pestalotiopsis clavispora dikesan pada 30% hingga 80% pokok yang ditinjau, dengan kejadian 70% dan kehilangan hasil 40%. Penyakit ini berlaku dari pertengahan November hingga April dan paling teruk pada suhu dan kelembapan rendah [2].
Simptom awal ialah bintik hijau pucat yang menjadi lesi coklat gelap hampir bulat, kemudian bahagian tengah menjadi kelabu keputihan dengan lingkaran kuning [2].
Masa dan Kedudukan Daun untuk Dituai
Kajian di China mendapati 2AP paling tinggi pada daun termuda (L1 hingga L3) dan menurun apabila daun membesar. Dengan mengambil kira ciri agronomi dan kandungan sebatian, daun pada kedudukan L4 hingga L25 sesuai dituai [9].
Kepelbagaian Pandan
Kajian etnobotani di Sumatera Selatan merekodkan enam spesies Pandanaceae, termasuk dua varieti pandan wangi (besar dan kecil). Daun merupakan bahagian paling banyak digunakan (75%), terutamanya untuk kraf tangan, bahan binaan, ubat, kosmetik, makanan dan adat [10].
Panduan untuk Penanam di Malaysia
1. Pertimbangkan tanaman selingan di bawah kelapa atau getah untuk mengoptimumkan tanah dan kualiti aroma [4][5].
2. Pastikan tanah cukup lembap, kerana kelembapan mempengaruhi aroma [4] dan kemarau mengurangkan klorofil [7].
3. Pantau penyakit bintik daun dan buang daun berpenyakit [2].
4. Tuai daun di kedudukan yang sesuai, bukan pucuk terlalu muda [9].
5. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, termasuk tempoh tunggu sebelum tuai.
6. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang amalan penanaman yang sesuai.
Tindak Balas Pandan terhadap Kemarau
Kajian protein mendapati 74 protein berubah dengan ketara antara pokok yang mengalami kemarau, pokok yang cukup air dan pokok yang pulih. Kebanyakannya berkaitan metabolisme karbon, fotosintesis, tindak balas tekanan dan aktiviti antioksidan [7]. Pokok yang mengalami kemarau dan yang pulih mempunyai kebocoran elektrolit, prolina dan aktiviti enzim antioksidan yang lebih tinggi berbanding pokok yang cukup air [7].
Kesan Tanaman Selingan terhadap Tanah
Dalam sistem selingan dengan pokok getah, ketumpatan pukal tanah, nitrogen boleh hidrolisis alkali dan fosforus tersedia meningkat dengan ketara [5]. Penyelidik mencadangkan penurunan pH tanah dan peningkatan fosforus tersedia mungkin menjadi sebab utama peningkatan kandungan pirola dalam daun pandan [5].
Penggunaan Daun Selepas Dituai
Daun pandan segar cepat hilang aroma [11]. Pengeringan di tempat teduh didapati mengekalkan flavonoid dan fenolik dengan baik [12], manakala pengeringan vakum bagi daun tua menghasilkan serbuk berkualiti tinggi [13].
Pandan Tahan Lindungan
Kejayaan pandan sebagai tanaman selingan di bawah kanopi menunjukkan ia sesuai ditanam di kawasan separa teduh [4][5].
Kesimpulan
Pandan berpotensi sebagai tanaman komersial, terutamanya sebagai tanaman selingan di bawah kelapa, getah atau pinang, yang didapati meningkatkan kualiti aroma. Pandan sederhana tahan kemarau, tetapi kelembapan tanah yang mencukupi penting. Penyakit bintik daun boleh menyebabkan kerugian besar, jadi pemantauan diperlukan.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat pertanian khusus. Kebanyakan kajian agronomi dalam artikel ini dijalankan di luar Malaysia. Petani perlu merujuk Jabatan Pertanian dan MARDI untuk cadangan yang sesuai dengan kawasan masing-masing.
Rujukan
[1] K. Wakte et al. (2009). Pandanus amaryllifolius Roxb. cultivated as a spice in coastal regions of India. Genetic Resources and Crop Evolution. DOI: 10.1007/s10722-009-9431-5.
[2] Y. Gou et al. (2023). First Report of Pestalotiopsis clavispora causing Leaf Spot on Pandanus amaryllifolius in China. Plant disease. DOI: 10.1094/pdis-02-23-0302-pdn.
[3] N. M. Mohd Amin et al. (2025). Progress on the studies of Pandanus amaryllifolius, the cultivation in Malaysia and its application in various fields. Advances in Agricultural and Food Research Journal. DOI: 10.36877/aafrj.a0000590.
[4] Ling Xu et al. (2025). Effect of Intercropping with Cocos nucifera L. on the Growth and Quality of Pandanus amaryllifolius Roxb. in Hainan Island, China. ACS Agricultural Science & Technology. DOI: 10.1021/acsagscitech.5c00168.
[5] A. Zhang et al. (2023). Effects of Hevea brasiliensis Intercropping on the Volatiles of Pandanus amaryllifolius Leaves. Foods. DOI: 10.3390/foods12040888.
[6] Yiming Zhong et al. (2022). Effects of Intercropping Pandanus amaryllifolius on Soil Properties and Microbial Community Composition in Areca Catechu Plantations. Forests. DOI: 10.3390/f13111814.
[7] W. Aizat et al. (2021). Drought Stress Induces Morpho-Physiological and Proteome Changes of Pandanus amaryllifolius. Plants. DOI: 10.3390/plants11020221.
[8] Muhammad Asyraf Mohd Amnan et al. (2023). Foliar Application of Oil Palm Wood Vinegar Enhances Pandanus amaryllifolius Tolerance under Drought Stress. Plants. DOI: 10.3390/plants12040785.
[9] Lu Yan et al. (2024). Changes in key volatile components associated with leaf quality of Pandanus amaryllifolius Roxb. alongside growth duration. Food Chemistry: X. DOI: 10.1016/j.fochx.2024.102126.
[10] Nina Tanzerina et al. (2022). ETHNOBOTANICAL STUDY OF PANDANACEAE BY THE BESEMAH TRIBE, LAHAT DISTRICT, SOUTH SUMATERA PROVINCE. BIOVALENTIA: Biological Research Journal. DOI: 10.24233/biov.8.2.2022.185.
[11] Qomarudin et al. (2023). The Effect of Microwave-Assisted Extraction Temperature and Material Ratio on the Characteristics of Pandan (Pandanus amaryllifolius Roxb.) Leaf Extract. International Journal of Life Science and Agriculture Research. DOI: 10.55677/ijlsar/v02i06y2023-02.
[12] Ho-Ang-Le Son et al. (2023). Effect of Different Drying Methods on the Total Phenolic and Flavonoid Content and DPPH Free-Radical Scavenging Activity of Pandanus amaryllifolius Roxb. Planted in Mekong Delta. Asian Journal of Biotechnology and Bioresource Technology. DOI: 10.9734/ajb2t/2023/v9i2181.
[13] A. Adhamatika et al. (2021). The effect of leaf age and drying method on physico-chemical characteristics of pandan (Pandanus amaryllifolius Roxb.) leaves powder. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/733/1/012073.
