Air rebusan daun pandan sering disebut sebagai minuman tradisional untuk pesakit kencing manis. Kajian makmal dan haiwan memang menunjukkan potensi. Namun, satu kajian pada manusia memberikan keputusan yang mengejutkan. Artikel ini meneliti bukti dengan seimbang.
Penggunaan Tradisional
Daun pandan digunakan dalam perubatan tradisional untuk merawat diabetes [1]. Pandan juga disenaraikan sebagai tumbuhan aromatik yang digunakan secara tradisional untuk diabetes dan keradangan [2].
Kajian Makmal: Perencatan Enzim
Kajian 2025 di Thailand mendapati ekstrak daun pandan merencat enzim alfa-glukosidase dan alfa-amilase, iaitu enzim yang mencerna karbohidrat [2]:
Ekstrak etanol 95% mempunyai aktiviti antidiabetes lebih tinggi berbanding etanol 50%.
Daun matang yang direndam dalam air 80°C menunjukkan aktiviti antidiabetes tertinggi berbanding daun muda dan sederhana.
Umur daun, pelarut dan kepekatan mempengaruhi kandungan dan aktiviti ekstrak.
Ekstrak pandan yang mengandungi skualena dan 2AP juga menunjukkan perencatan alfa-amilase dan alfa-glukosidase [3].
Kajian Haiwan
| Kajian | Model | Penemuan |
|---|---|---|
| Sasidharan 2011 | Mencit diabetes (streptozotosin) | Gula darah menurun; sel beta pankreas pulih [4] |
| Jehan 2025 | Mencit (aloksan) | Dos 600 mg/kg menurunkan gula darah 26% [5] |
| Yuningtyas 2017 | Tikus (aloksan) | Ekstrak air 600 mg/kg menurunkan 60.25%; metformin 66.41% [6] |
| Kerdsuknirund 2025 | Tikus hamil (streptozotosin) | Ekstrak akar dos tinggi setanding metformin [7] |
| Meilinda 2026 | Tikus (diet tinggi lemak + streptozotosin) | Gabungan pandan dan daun salam mengurangkan TNF-?, IL-6 dan rintangan insulin [8] |
Kajian Sasidharan juga mendapati tisu hati menunjukkan pengurangan perubahan lemak dan tisu buah pinggang menunjukkan pemulihan [4].
Kajian pada Manusia: Keputusan Mengejutkan
Kajian Chiabchalard dan rakan (2015) melibatkan 30 sukarelawan sihat. Mereka meminum teh pandan atau air panas 15 minit selepas mengambil 75 g glukosa dalam ujian toleransi glukosa oral [1]:
| Kumpulan | Purata gula darah |
|---|---|
| Air panas (kawalan) | 5.55 mmol/L |
| Teh pandan | 6.16 mmol/L |
Perbezaan ini ketara secara statistik. Dengan kata lain, gula darah kumpulan teh pandan lebih tinggi, bukan lebih rendah [1]. Walaupun ekstrak pandan dalam kajian yang sama merencat alfa-glukosidase dan merangsang pengeluaran insulin dalam sel pankreas tikus di makmal, kesan ini tidak terlihat pada sukarelawan [1].
Mengapa Hasil Haiwan dan Manusia Berbeza?
Beberapa kemungkinan:
1. Dos: Kajian haiwan menggunakan ekstrak pekat (200 hingga 600 mg/kg), jauh lebih tinggi daripada secawan teh.
2. Model penyakit: Haiwan diaruh diabetes dengan bahan kimia, manakala kajian manusia menggunakan orang sihat.
3. Masa: Teh diminum sekali sahaja, berbanding rawatan berhari-hari pada haiwan.
Ulasan Terkini
Ulasan 2026 menyatakan ekstrak pandan menunjukkan kesan modulasi yang sederhana terhadap metabolisme glukosa dan lipid, dan menekankan cabaran membuktikan manfaat ini melalui kajian intervensi manusia yang sesuai [9].
Panduan untuk Pesakit Diabetes
1. Jangan gantikan ubat dengan air pandan.
2. Air pandan tanpa gula boleh diminum sebagai minuman wangi, tetapi bukan rawatan.
3. Berhati-hati dengan minuman dan kuih pandan manis, kerana gula tambahan lebih mempengaruhi gula darah.
4. Pantau gula darah jika mencuba sebarang herba.
5. Rujuk doktor sebelum mengambil ekstrak pandan pekat.
Pengekstrakan dan Kesan
Kajian Chiabchalard menggunakan dua kaedah pengekstrakan: air suling pada 90°C selama 15 minit dan etanol 95%. Kedua-dua ekstrak merencat alfa-glukosidase dan merangsang pengeluaran insulin dalam sel pankreas tikus secara bergantung dos [1]. Ini menunjukkan mekanisme yang berpotensi di makmal, walaupun tidak diterjemahkan kepada penurunan gula darah dalam ujian sukarelawan.
Gabungan dengan Herba Lain
Beberapa kajian menggabungkan pandan dengan tumbuhan lain:
Gabungan pandan dan daun bacang (Mangifera foetida) dalam nisbah 1:1 menunjukkan penurunan gula darah yang lebih tinggi berbanding kawalan positif dalam ujian toleransi glukosa pada mencit [10].
Gabungan pandan dan daun salam memperbaiki kepekaan insulin dan pemulihan pulau Langerhans pada dos 200 mg/kg dalam tikus [8].
Gabungan herba ini menyukarkan penentuan sumbangan pandan sahaja.
Kesan Antioksidan pada Organ
Kajian pada mencit diabetes yang diaruh aloksan mendapati ekstrak etanol pandan mengekalkan status antioksidan buah pinggang, jantung dan paru-paru setanding mencit normal [11].
Dos dalam Kajian Haiwan
Dalam kajian Jehan, penurunan gula darah meningkat dengan dos: 18% pada 200 mg/kg, 21% pada 400 mg/kg dan 26% pada 600 mg/kg, berbanding 10% bagi glibenklamida dan 3% bagi kawalan negatif [5]. Dalam kajian Yuningtyas, ekstrak heksana menurunkan gula darah kurang berbanding ekstrak air [6]. Ini menunjukkan pelarut mempengaruhi kesan.
Kajian akar pandan pada tikus hamil turut meningkatkan bilangan janin hidup, tetapi penyelidik menyatakan kajian lanjut perlu menggunakan model rintangan insulin [7].
Kesimpulan
Kajian makmal dan haiwan menunjukkan ekstrak pandan merencat enzim pencerna gula dan menurunkan gula darah haiwan diabetes. Namun, satu-satunya kajian manusia yang ditemui mendapati gula darah selepas minum teh pandan lebih tinggi berbanding air panas. Bukti semasa tidak menyokong penggunaan pandan sebagai rawatan diabetes.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Pesakit diabetes perlu mengikut rawatan doktor dan mendapatkan nasihat sebelum menggunakan sebarang herba.
Rujukan
[1] Anchalee Chiabchalard et al. (2015). Antihyperglycemic effects of Pandanus amaryllifolius Roxb. leaf extract. Pharmacognosy Magazine. DOI: 10.4103/0973-1296.149724.
[2] Nopparat Buddhakala et al. (2025). Phytochemical constituents, and antioxidant, antidiabetic and anti – inflammatory activities of the extracts from Pandanus amaryllifolius Roxb. Journal of Herbal Medicine. DOI: 10.1016/j.hermed.2025.101062.
[3] Yanfei Cheng et al. (2024). Ultrasound-Assisted Extraction of Squalene and 2-Acetyl-1-Pyrroline from Pandan Leaf: The Effects of Drying Methods and Extraction Conditions. Foods. DOI: 10.3390/foods13244010.
[4] S. Sasidharan et al. (2011). Antihyperglycaemic effects of ethanol extracts of Carica papaya and Pandanus amaryfollius leaf in streptozotocin-induced diabetic mice. Natural Product Research. DOI: 10.1080/14786419.2010.523703.
[5] Nabilah Nauli Jehan et al. (2025). Antidiabetes Activity of Ethanol Extract of Pandan Leaves (Pandanus amaryllifolius Roxb) in Male White Mice (Mus musculus). Journal of Islamic Pharmacy. DOI: 10.18860/jip.v10i1.32378.
[6] S. Yuningtyas et al. (2017). AKTIVITAS ANTIHIPERGLIKEMIA EKSTRAK AIR DAN HEKSANA DAUN PANDAN WANGI (Pandanus amaryllifolius) TERHADAP TIKUS PUTIH (Rattus novergicus). Unknown Journal. DOI: 10.47219/ath.v2i2.36.
[7] S. Kerdsuknirund et al. (2025). Potential of Pandan Root and Teak Leaf Extracts in Managing Maternal Hyperglycemia During Pregnancy: Comparative Efficacy and Mechanistic Insights. International Journal of Molecular Sciences. DOI: 10.3390/ijms26125506.
[8] S. Meilinda et al. (2026). Anti-inflammatory and Insulin-sensitizing Effects of Combined Pandanus amaryllifolius and Syzygium polyanthum Extracts in HFD-STZ Induced Diabetic Rats. JURNAL BIOS LOGOS. DOI: 10.35799/jbl.v16i1.66731.
[9] L. Khoo et al. (2026). Nutritional and functional innovations of Pandanus amaryllifolius Roxb.: From aroma to health-promoting bioactive. Journal of the science of food and agriculture. DOI: 10.1002/jsfa.70754.
[10] Y. Retnaningtyas et al. (2024). Oral glucose tolerance assay of extract from Mangifera foetida l. and Pandanus amaryllifolius roxb. leaves. Jurnal Natural. DOI: 10.24815/jn.v24i1.30982.
[11] Dai Thi Xuan Trang et al. (2015). Antioxidant activity of ethanol extract from Pandanus amaryllifolius Roxb. plant on diabetic mice. Unknown Journal. DOI: 10.15625/0866-7160/v37n1se.6115.
