Peria, timun, petola dan labu ialah sayur-sayuran keluarga labu yang popular di Malaysia. Namun, penanam sering mendapati buah muda membusuk dan berulat sebelum sempat dituai. Salah satu punca utama ialah lalat buah tembikai (Zeugodacus cucurbitae, dahulu dikenali sebagai Bactrocera cucurbitae). Lalat ini bertelur di dalam buah, dan ulatnya memakan isi buah dari dalam.
Artikel ini meneliti kajian tentang biologi lalat buah tembikai, tanaman perumah yang disukainya dan keberkesanan perangkap cue-lure dalam pengurusannya.
Perosak Utama Sayur Keluarga Labu
Taburan luas. Satu ulasan menyatakan lalat buah tembikai tersebar luas di kawasan beriklim sederhana, tropika dan subtropika di dunia [1]. Satu kajian lain menyatakan ia merupakan perosak penting tanaman keluarga labu di seluruh India, Asia Tenggara dan kepulauan Pasifik [2].
81 tumbuhan perumah. Lalat ini dilaporkan merosakkan 81 tumbuhan perumah dan merupakan perosak utama sayur keluarga labu, khususnya peria, tembikai susu dan ketola ular [1].
Kerugian 30 hingga 100%. Tahap kerugian berbeza antara 30 hingga 100%, bergantung kepada spesies tanaman dan musim [1].
Mengenali Kitaran Hidupnya
Ulasan yang sama menerangkan beberapa ciri penting lalat ini [1]:
-
Populasi meningkat apabila suhu turun di bawah 32°C dan kelembapan relatif 60 hingga 70%.
-
Ia lebih suka menyerang buah muda, hijau dan berkulit lembut.
-
Telur dimasukkan 2 hingga 4 mm ke dalam tisu buah.
-
Ulat memakan isi buah dari dalam.
-
Peringkat pupa berlaku di dalam tanah, pada kedalaman 0.5 hingga 15 cm.
Peria perumah paling sesuai. Kajian di Punjab, India, membandingkan perkembangan lalat ini pada tiga tanaman [3]:
| Tanaman | Kitaran hidup jantan (hari) | Kitaran hidup betina (hari) | Telur bagi setiap betina |
|---|---|---|---|
| Peria | 31.03 | 32.53 | 79.90 |
| Timun | 32.19 | 35.19 | 62.50 |
| Labu squash | 35.57 | 37.87 | 65.90 |
Pengkaji menyimpulkan peria merupakan perumah paling sesuai, dan mencadangkan potensinya sebagai umpan makanan untuk mengurus lalat ini [3].
Perosak Utama di Ladang
Peria. Kajian di Varanasi, India, mendapati Z. cucurbitae merupakan spesies lalat buah utama yang menyerang peria, berdasarkan lalat dewasa yang muncul daripada buah yang diserang [4]. Pengkaji menyifatkannya sebagai spesies lalat buah paling merosakkan bagi tanaman keluarga labu di Varanasi [4].
Labu dan timun. Kajian di ladang labu di Lalitpur, Nepal, mendapati Z. cucurbitae merupakan spesies paling banyak ditangkap, dengan 1,300 ekor, diikuti Zeugodacus tau dan Bactrocera dorsalis [5]. Hanya Z. cucurbitae yang muncul daripada buah timun yang diserang dan dipelihara di makmal [5].
Perangkap Cue-Lure
Cue-lure ialah bahan penarik yang menarik lalat buah jantan. Satu kajian menyatakan pemantauan dan perangkap besar-besaran lalat ini sangat bergantung kepada teknik pemusnahan jantan, menggunakan perangkap cue-lure yang disertakan agen pembunuh [6].
Kepekatan terbaik. Kajian di ladang peria di Varanasi mendapati kepekatan cue-lure 25% menangkap lalat paling banyak berbanding kepekatan lain dan umpan tablet komersial [4]. Kajian lain di ladang petola mendapati tangkapan tertinggi dengan gabungan cue-lure 25% dan perangkap melekit biru [6].
Perangkap botol lebih berkesan. Satu kajian dua musim (2023 dan 2024) di ladang petola di Varanasi mendapati [7]:
-
Perangkap botol dengan cue-lure 95% paling berkesan menarik lalat buah.
-
Nisbah 6:4 (alkohol kepada cue-lure) memberikan kecekapan hampir sama.
-
Perangkap botol sentiasa mengatasi perangkap melekit.
-
Perangkap melekit kuning menangkap lebih banyak lalat berbanding yang biru.
Perhatikan bahawa kepekatan terbaik berbeza antara kajian (25% dalam dua kajian, 95% dalam kajian lain), mungkin kerana reka bentuk perangkap dan keadaan kajian yang berbeza.
Ketumpatan perangkap. Kajian tersebut mengesyorkan perangkap botol berumpan cue-lure pada ketumpatan 10 hingga 15 perangkap seekar untuk perangkap besar-besaran, dan perangkap melekit diganti setiap dua minggu semasa peringkat penting tanaman [7]. Pengkaji menyatakan perangkap melekit boleh menjadi alternatif bebas bahan kimia yang sesuai untuk pertanian organik [7].
Jenis perangkap. Kajian di Nepal mendapati perangkap jenis steiner menangkap paling banyak, diikuti perangkap baldi, manakala perangkap melekit kuning paling kurang berkesan [5]. Dapatan tentang perangkap melekit kuning ini berbeza dengan kajian di Varanasi, jadi pemilihan perangkap mungkin bergantung kepada keadaan setempat.
Cuaca Mempengaruhi Populasi
Kajian di ladang petola mendapati populasi lalat berkait secara negatif dengan suhu minimum dan kelajuan angin [6]. Secara keseluruhan, faktor cuaca mempengaruhi 60.3% turun naik populasi [6].
Penarik untuk Lalat Betina
Cue-lure hanya menarik lalat jantan. Satu kajian mendapati lalat betina yang membawa telur lebih tertarik kepada bau buah ketola segi (ridge gourd) berbanding peria, timun dan ketola ular [2]. Enam sebatian aktif dikenal pasti, dan campuran sintetiknya menarik lalat betina [2]. Pengkaji mencadangkan campuran ini boleh dibangunkan sebagai umpan berpotensi untuk lalat betina [2].
Pengurusan Bersepadu
Ulasan menyatakan lalat buah tembikai boleh diurus dengan berjaya di kawasan setempat melalui [1]:
-
Membalut buah.
-
Sanitasi ladang.
-
Umpan protein.
-
Perangkap cue-lure.
-
Menanam genotip yang tahan lalat buah.
-
Penambahan agen kawalan biologi.
-
Racun serangga yang lembut.
Bagi kawasan yang lebih luas, teknik serangga mandul telah digunakan dengan berjaya, tetapi memerlukan teknologi yang lebih canggih dan penyelarasan seluruh kawasan [1].
Panduan Praktikal
-
Balut buah peria dan timun yang masih muda, kerana lalat lebih suka menyerang buah muda berkulit lembut.
-
Kutip dan musnahkan buah yang diserang sebagai sebahagian sanitasi ladang.
-
Pasang perangkap cue-lure untuk memantau dan mengurangkan lalat jantan.
-
Ganti perangkap melekit secara berkala, seperti setiap dua minggu yang disyorkan dalam satu kajian.
-
Pantau populasi lebih rapi apabila cuaca sesuai untuk lalat ini.
-
Jika racun perosak diperlukan, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, dan patuhi tempoh selamat sebelum menuai.
-
Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang perangkap dan pengurusan lalat buah tembikai.
Kesimpulan
Lalat buah tembikai merupakan perosak utama sayur keluarga labu, dengan kerugian 30 hingga 100%. Peria merupakan perumah paling sesuai, di mana lalat berkembang paling cepat dan bertelur paling banyak. Perangkap cue-lure berkesan menarik lalat jantan, walaupun kepekatan dan jenis perangkap terbaik berbeza antara kajian. Penarik untuk lalat betina sedang dibangunkan. Pengurusan terbaik menggabungkan pembalutan buah, sanitasi, perangkap, umpan protein dan kawalan biologi.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat profesional.
Rujukan
[1] M. Dhillon, R. Singh et al. (2005). The melon fruit fly, Bactrocera cucurbitae: A review of its biology and management. Journal of Insect Science. DOI: 10.1673/1536-2442(2005)5[1:tmffbc]2.0.co;2. https://consensus.app/papers/details/ac7ef025ea005f53a42465c16f13e97c/
[2] Subhash Shivaramu, Saravan Kumar Parepally et al. (2022). Ridge gourd volatiles are attractive to gravid female melon fly, Zeugodacus cucurbitae (Coquillett) (Diptera: Tephritidae). Journal of Applied Entomology. DOI: 10.1111/jen.12975. https://consensus.app/papers/details/43b69f53c0d7576c8acd911332024147/
[3] K. S. Ghodekar, K. D. Yendrembam et al. (2025). Biology and development of the melon fruit fly, Zeugodacus cucurbitae (Coq.), on various cucurbit hosts. New Zealand Journal of Crop and Horticultural Science. DOI: 10.1080/01140671.2025.2499240. https://consensus.app/papers/details/11395a3acea75540bb464bbeef300551/
[4] S. Sunda, V. Arya et al. (2024). Evaluation of different concentrations of Cue-lure for effective management of the melon fruit fly, Zeugodacus cucurbitae (Coquillett), in cucurbits ecosystem. Journal of Environmental Biology. DOI: 10.22438/jeb/45/3/mrn-5223. https://consensus.app/papers/details/6d54a0d35cc851fbb5e6c875b972aa3d/
[5] Deepa Sigdel, D. Adhikari et al. (2025). Monitoring Fruit Fly Species in Pumpkin Field and Detection of Melon Fruit Fly Zeugodacus cucurbitae from Infested Cucumber Fruits. Andalasian International Journal of Entomology. DOI: 10.25077/aijent.3.2.97-105.2025. https://consensus.app/papers/details/f290fba5e5b356d2b7ba56d83de59dc2/
[6] Chaudhary Prem, A. Varun et al. (2025). Better concentration of cue-lure and sticky trap combination for monitoring and mass trapping of melon fly, Zeugodacus cucurbitae (Coquillett). Plant Science Today. DOI: 10.14719/pst.7769. https://consensus.app/papers/details/97069e86190e5ae6bed71f8bd33843b8/
[7] V. Arya and S. Narayana (2025). Comparative efficacy of bottle and sticky traps baited with cue-lure for sustainable suppression of melon fruit fly, Zeugodacus cucurbitae (Coquillett). International Journal of Vegetable Science. DOI: 10.1080/19315260.2025.2595496. https://consensus.app/papers/details/ae51802fae795b37a8aac4b1bc8a2ada/
Kata Kunci
serangga perosak, lalat buah tembikai, Zeugodacus cucurbitae, peria, timun
