Kultur tisu ialah tulang belakang industri orkid moden. Teknik yang paling banyak digunakan untuk Dendrobium ialah pembiakan melalui jasad seperti protokom atau PLB (protocorm-like bodies). Kajian menunjukkan media separuh kekuatan MS dengan tambahan bahan organik seperti pisang dan air kelapa boleh meningkatkan pembiakan PLB dengan ketara, malah kadangkala tanpa hormon tambahan. Kadar hidup anak pokok selepas dipindahkan ke rumah hijau boleh mencapai lebih 90%.
Apa Itu PLB?
Biji orkid bercambah menjadi protokom, iaitu sekumpulan sel sebelum menjadi anak pokok. PLB ialah struktur yang menyerupai protokom tetapi dihasilkan daripada tisu vegetatif dalam kultur. PLB boleh digandakan berulang kali, menjadikannya teknik yang cekap untuk pembiakan klon [1].
Langkah Pertama: Kultur Bebas Kontaminasi
Satu ulasan menegaskan bahawa mewujudkan kultur aseptik ialah langkah paling penting dalam kultur tisu Dendrobium. Pemilihan eksplan dan kaedah pensterilan yang sesuai boleh mengurangkan kontaminasi tanpa merosakkan tisu. Namun, tiada satu prosedur yang sesuai untuk semua jenis eksplan atau genotip [2].
Media Kultur
Media diubah suai tanpa hormon
Satu kajian Dendrobium Sabin Blue mendapati media separuh MS yang diubah suai, iaitu makronutrien separuh kekuatan, mikronutrien dua kali ganda, vitamin penuh dan sukrosa 30 g/L tanpa Fe-EDTA, meningkatkan pembiakan PLB sebanyak 23% berbanding media separuh MS biasa. Media tanpa hormon ini mengurangkan kos dan risiko variasi somaklon [3].
Tambahan pisang
| Kajian | Rawatan terbaik | Keputusan |
|---|---|---|
| Indonesia, Gatton Sunray | Separuh MS + 50 g/L pisang kepok | 28.5 PLB sebalang [4] |
| Bangladesh, Sonia | Separuh MS + 100 mL/L ekstrak pisang | Pembiakan PLB terbaik [5] |
Air kelapa dan arang aktif
Satu kajian Dendrobium crumenatum (orkid merpati) mendapati media MS dengan 15% air kelapa memberikan 96% pembentukan pucuk dengan 9.5 pucuk setiap eksplan. Tambahan 0.2% arang aktif meningkatkan bilangan daun dan akar. Sebanyak 95% anak pokok hidup selepas dipindahkan ke rumah hijau [6].
Hormon Tumbesaran
Satu kajian mendapati kombinasi 2.5 mg/L BAP, 0.5 mg/L NAA dan 0.5 mg/L kinetin memberikan 85% pembentukan pucuk, manakala NAA yang lebih tinggi (5.0 mg/L) menggalakkan pengakaran [7].
Pendekatan Baharu
Kitosan: Bagi kacukan Dendrobium yang sukar dibiakkan, kitosan pada 0.25 mg/L menghasilkan sehingga 25.29 pucuk setiap eksplan selepas 100 hari, lebih baik berbanding hormon biasa [8].
Lampu LED hijau: Bilangan PLB Dendrobium okinawense meningkat 81.1% di bawah LED hijau berbanding lampu pendarfluor putih [9].
Bekas plastik besar: PLB Dendrobium Sabin Blue tumbuh paling baik dalam bekas plastik 470 mL, yang juga lebih murah berbanding kaca [10].
Panduan untuk Makmal Kecil
1. Utamakan kebersihan dan pilih eksplan yang sesuai [2].
2. Mulakan dengan media separuh MS sebagai asas [3].
3. Tambah bahan organik murah seperti pisang atau air kelapa [4][6].
4. Gunakan hormon secara minimum untuk mengurangkan risiko variasi [3].
5. Pertimbangkan bekas plastik untuk menjimatkan kos [10].
6. Uji bahan induk untuk virus sebelum pembiakan besar-besaran.
Soalan Lazim
Bolehkah PLB dibiakkan tanpa hormon?
Ya. Satu kajian menunjukkan media diubah suai tanpa hormon meningkatkan pembiakan PLB [3].
Jenis pisang apa yang terbaik?
Satu kajian di Indonesia mendapati pisang kepok memberikan hasil terbaik [4].
Berapa peratus anak pokok yang hidup selepas dipindahkan?
Kajian melaporkan sehingga 95% [6].
Kesimpulan
Teknik PLB membolehkan pembiakan Dendrobium secara besar-besaran dengan kos yang semakin rendah. Media mudah dengan bahan organik tempatan seperti pisang dan air kelapa boleh memberikan hasil yang baik. Kebersihan makmal dan bahan induk yang bebas virus kekal sebagai asas kejayaan.
Rujukan
[1] Danqi Zeng et al. (2023). ERF5 enhances protocorm-like body regeneration via enhancement of STM expression in Dendrobium orchid. Journal of Integrative Plant Biology. DOI: 10.1111/jipb.13534.
[2] J. A. Teixeira da Silva et al. (2016). Tissue disinfection for preparation of Dendrobium in vitro culture. Folia Horticulturae. DOI: 10.1515/fhort-2016-0008.
[3] C. Chin et al. (2021). Modified basal culture medium improves proliferation of Dendrobium Sabin Blue’s protocorm-like bodies (PLBs). Biologia. DOI: 10.1007/s11756-021-00743-8.
[4] A. Romeida et al. (2023). Protocorm Like Bodies (PLBs) dendrobium orchid “Gatton Sunray”. E3S Web of Conferences. DOI: 10.1051/e3sconf/202337303002.
[5] M. Islam et al. (2016). Effect of Banana Extract on Growth and Development of Protocorm Like Bodies in Dendrobium sp. orchid. The Agriculturists. DOI: 10.3329/agric.v13i1.26553.
[6] S. Klaocheed et al. (2021). Plantlet Regeneration and Multiple Shoot Induction from Protocorm-Like Bodies (PLBs) of Medicinal Orchid Species, Dendrobium crumenatum Sw. DOI: 10.48048/wjst.2021.9168.
[7] M. Hossen et al. (2021). Effects of Plant Growth Regulators on In vitro Growth and Development of Orchid Dendrobium sp. from Protocorm Like Bodies (PLBs). Journal of Bangladesh Agricultural University. DOI: 10.5455/jbau.72286.
[8] D. Wahyuni et al. (2026). Chitosan mediated organogenesis in hybrid Dendrobium (Dendrobium Enopi x Dendrobium Pink Lady) through protocorm-like bodies. The Journal of Horticultural Science and Biotechnology. DOI: 10.1080/14620316.2026.2622387.
[9] Hasan Mehbub et al. (2022). Low Concentration of Anti-Auxin and Anti-Fungal Agent Accelerates the PLB Regeneration of Dendrobium okinawense under Green LED. Plants. DOI: 10.3390/plants11081082.
[10] Aimie Nadzirah Abd Malik et al. (2022). Impact of culture vessels on micro-morphological features of in vitro Dendrobium Sabin Blue orchid. BioTechnologia. DOI: 10.5114/bta.2022.113914.
