Kulat hijau pada bongkah cendawan tiram biasanya disebabkan oleh kulat Trichoderma. Ia masuk melalui rawatan media yang tidak mencukupi, air yang tercemar, udara, alat dan tangan, serta luka pada bongkah semasa menuai. Cara terbaik mengatasinya ialah pencegahan: rawatan haba yang betul, kebersihan ketat, sumber air yang bersih, dan pengasingan segera bongkah yang dijangkiti.
Apa Itu Kulat Hijau?
Kulat hijau ialah penyakit paling ditakuti penanam cendawan tiram. Kajian di Malaysia mengenal pasti tiga spesies penyebab di sebuah ladang cendawan tiram kelabu, iaitu Trichoderma pleuroti, T. harzianum dan T. ghanense [1]. Satu lagi kajian tempatan menyatakan kerugian hasil sehingga 100% sering diperhatikan akibat jangkitan Trichoderma pada cendawan tiram kelabu dan putih di Malaysia [2].
Trichoderma merosakkan bongkah dengan dua cara. Pertama, ia bersaing dengan miselium untuk makanan dan ruang. Kedua, sesetengah spesies membebaskan sebatian meruap yang boleh merencat miselium cendawan walaupun tanpa sentuhan terus [2].
Tanda-tanda Bongkah Dijangkiti
Tompok putih yang cepat bertukar menjadi hijau terang atau hijau tua.
Miselium cendawan berhenti merebak atau menjadi nipis.
Bau masam atau berkulat.
Bongkah tidak mengeluarkan cendawan walaupun sudah lama dipindahkan ke rumah cendawan.
Punca Utama Kulat Hijau
1. Rawatan haba tidak mencukupi
Jika suhu atau masa kukus tidak mencukupi, spora Trichoderma dalam media akan terus hidup. Kajian di Ghana mendapati sesetengah bongkah kawalan yang tidak disuntik Trichoderma tetap dijangkiti, dan penyelidik mengaitkannya dengan pensterilan yang tidak mencukupi [7].
2. Air dan persekitaran rumah cendawan
Ini dapatan paling penting untuk penanam Malaysia. Kajian di ladang cendawan tiram kelabu di Malaysia mendapati media dan benih bebas Trichoderma selepas pempasteuran wap. Namun, Trichoderma dikesan dalam air, udara dalam rumah cendawan dan alat pembersihan [1]. Penyelidik menyimpulkan air boleh menjadi sumber kemasukan kulat hijau, dan amalan seperti menyiram serta mengorek bongkah semasa menuai boleh menyumbang kepada jangkitan [1].
3. Media terlalu kaya nitrogen
Satu ulasan kajian menjelaskan Trichoderma membiak dengan baik pada media kaya nitrogen dengan nisbah C/N antara 15:1 dan 25:1. Cendawan tiram pula memerlukan nisbah C/N lebih tinggi, iaitu antara 30:1 dan 90:1 [3]. Kajian di Nigeria menyokong perkara ini: bilangan bongkah tercemar meningkat apabila kadar dedak gandum dinaikkan sehingga 20% [6]. Dedak membantu hasil, tetapi terlalu banyak dedak memudahkan kulat hijau.
4. Suhu dan pH
Kajian di Itali mendapati suhu optimum pertumbuhan Trichoderma ialah 25°C, manakala cendawan tiram 28°C. Trichoderma tumbuh paling baik pada pH 5 hingga 7, sedangkan cendawan tiram lebih suka keadaan beralkali, iaitu pH 8 hingga 9 [4]. Inilah sebabnya kapur ditambah dalam formula media.
Cara Mencegah dan Mengatasi Kulat Hijau
Ulasan kajian terkini menyenaraikan beberapa pendekatan kawalan utama: media kaya lignin dengan nisbah C/N yang sesuai, suhu yang optimum, pengudaraan yang mencukupi, sanitasi yang ketat, dan benih berkualiti tinggi [3]. Dalam bentuk praktikal:
1. Kukus dengan betul. Pastikan suhu dan masa rawatan mencukupi untuk semua bongkah.
2. Gunakan air bersih. Pertimbangkan penapis atau tangki air khas untuk menyiram rumah cendawan [1].
3. Jangan mengorek bongkah. Tuai dengan memulas gugusan perlahan-lahan [1].
4. Kawal kadar dedak. Elakkan menambah dedak berlebihan [6].
5. Tambah kapur untuk menaikkan pH media [4].
6. Bersihkan alat dan tangan dengan alkohol sebelum memasukkan benih dan menuai.
7. Asingkan dan buang bongkah yang dijangkiti jauh daripada rumah cendawan. Jangan buka bongkah berkulat di dalam rumah cendawan kerana spora akan tersebar.
8. Beli benih yang bersih daripada pembekal yang dipercayai [3].
Bagaimana dengan Ekstrak Tumbuhan?
Kajian di India mendapati semburan 10% ekstrak daun semambu (neem) pada jerami padi yang dipasteur sebelum benih dimasukkan memberikan hasil 723.3 g/kg media kering. Bongkah yang tidak dirawat pula hanya menghasilkan 200.5 g/kg [5]. Pendekatan ini menarik untuk penanam yang mahu mengelakkan bahan kimia, tetapi ia belum diuji secara meluas di Malaysia.
Penggunaan racun kulat kimia pada media cendawan perlu mengikut label dan nasihat pihak berkuasa, kerana cendawan ialah makanan yang dimakan segar.
Soalan Lazim
Bolehkah bongkah berkulat hijau diselamatkan?
Secara umum, bongkah yang dijangkiti teruk sukar dipulihkan. Kajian menunjukkan Trichoderma boleh mengurangkan jumlah hasil sebanyak 52.3% [7]. Lebih selamat mengasingkan dan membuangnya.
Adakah cendawan dari bongkah berkulat hijau selamat dimakan?
Kajian di Ghana mendapati cendawan daripada bongkah dijangkiti mempunyai kandungan lemak, serat, protein dan karbohidrat yang lebih rendah [7]. Elakkan menjual cendawan dari bongkah yang dijangkiti.
Kenapa kulat hijau muncul selepas beberapa pusingan tuaian?
Penyiraman dan luka pada bongkah semasa menuai boleh membawa masuk Trichoderma dari air dan persekitaran [1].
Kesimpulan
Kulat hijau berpunca daripada Trichoderma yang masuk melalui rawatan haba yang tidak sempurna, air dan persekitaran yang tercemar, serta media yang terlalu kaya nitrogen. Kajian di Malaysia menunjukkan sumber air ialah faktor kritikal yang sering terlepas pandang. Fokus kepada pencegahan kerana bongkah yang sudah dijangkiti teruk sukar diselamatkan.
Rujukan
[1] Anak Ajis et al. (2024). Green mould contamination of Pleurotus pulmonarius cultivation in Malaysia: Unravelling causal agents and water source as critical factors. Fungal Biology. DOI: 10.1016/j.funbio.2024.09.005.
[2] J. S. Sathiya Seelan et al. (2025). Inhibitory Effect of Trichoderma spp. Causing Green Mold Disease on the Edible Mushroom Pleurotus pulmonarius and Pleurotus floridanus. Sains Malaysiana. DOI: 10.17576/jsm-2025-5408-03.
[3] Mohammad Rafiqul Bari et al. (2026). Interactions of Trichoderma spp. (green mold) and cultivated mushrooms: enzymatic competition, nutritional preferences, environmental factors, and control approaches. 3 Biotech. DOI: 10.1007/s13205-026-05013-5.
[4] N. Lombardi et al. (2023). Trichoderma Species Problematic to the Commercial Production of Pleurotus in Italy: Characterization, Identification, and Methods of Control. Microbiology Research. DOI: 10.3390/microbiolres14030088.
[5] A. Jha et al. (2023). Management of green mould infestation in oyster mushroom crop (Pleurotus ostreatus (Jacq.) Kumm.) using plant extracts. Mushroom Research. DOI: 10.36036/mr.32.1.2023.135038.
[6] T. O. Oseni et al. (2012). Effect of Wheat Bran Supplement on Growth and Yield of Oyster Mushroom (Pleurotus Ostreatus) on Fermented Pine Sawdust Substrate.
[7] (2023). Role of Mushroom Pathogen Trichoderma harzianum Rafai in the Reduction of Growth Yield, Nutrient Quality, and Morphometric Measurements of the Fruiting Body of Pleurotus ostreatus EM-1 From Seven Oyster Mushroom Cultivation Farms in Ghana. Journal of Nutrition Food Science and Technology. DOI: 10.47485/2834-7854.1021.
