Cendawan tiram ialah antara cendawan paling mudah ditanam kerana ia boleh tumbuh di atas pelbagai sisa pertanian seperti habuk kayu, jerami dan hampas. Untuk pemula, kejayaan bergantung kepada empat perkara: media yang sesuai, rawatan media yang betul, kebersihan, serta suhu dan kelembapan yang stabil. Artikel ini menerangkan setiap langkah berdasarkan dapatan kajian saintifik.
Kenapa Cendawan Tiram Sesuai untuk Pemula
Cendawan tiram (genus Pleurotus) ialah kulat pereput putih yang mampu menguraikan bahan berlignoselulosa. Kajian di Ethiopia mendapati cendawan tiram boleh tumbuh di atas biji kapas, sisa kertas, habuk kayu dan jerami gandum, walaupun prestasi setiap media berbeza [1]. Ini bermakna penanam boleh menggunakan bahan yang mudah didapati di kawasan sendiri.
Di Malaysia, kajian penanaman dalam bilik tertutup mendapati spesies P. pulmonarius (cendawan tiram kelabu) memberikan hasil tertinggi berbanding P. florida dan P. ostreatus, dengan kecekapan biologi sehingga 110.6% [3]. Kecekapan biologi ialah berat cendawan segar berbanding berat kering media, jadi angka melebihi 100% menunjukkan hasil yang sangat baik.
Langkah 1: Sediakan Media Tanaman
Media yang biasa digunakan di Malaysia ialah habuk kayu getah yang dicampur dedak padi dan kapur. Beberapa panduan asas:
Gunakan habuk kayu yang bersih, tidak berkulat dan bebas daripada minyak atau bahan kimia.
Campurkan bahan tambahan seperti dedak padi untuk membekalkan nitrogen.
Basahkan media sehingga lembap, iaitu apabila digenggam tiada air menitis tetapi media masih melekat.
Kajian mendapati mencampurkan beberapa jenis media boleh meningkatkan hasil dan nisbah kos-faedah berbanding menggunakan satu bahan sahaja [2]. Dalam kajian yang sama, sisa kapas mengambil purata 18.2 hari untuk dipenuhi miselium dan 26 hari sehingga tuaian pertama [2].
Langkah 2: Isi Media ke dalam Beg (Bongkah)
Masukkan media ke dalam beg plastik polipropilena tahan panas. Padatkan secukupnya supaya tidak terlalu longgar. Pasang leher beg dan sumbat dengan kapas atau penutup khas supaya udara boleh keluar masuk tetapi kuman sukar masuk.
Langkah 3: Rawat Media dengan Haba
Langkah ini paling kritikal kerana media mentah mengandungi kulat dan bakteria pesaing. Satu ulasan kajian menyimpulkan bahawa pempasteuran haba ialah pilihan terbaik kerana ia menghapuskan mikroorganisma pesaing utama, mengekalkan nutrien, dan membiarkan sebahagian mikroorganisma berfaedah hidup [5]. Kaedah celur pada 80°C dalam tempoh kurang daripada 30 minit dikenal pasti sebagai pilihan terbaik dalam ulasan tersebut [5].
Bagi penanam kecil, mengukus bongkah dalam dram atau periuk kukus besar ialah kaedah yang paling praktikal. Pastikan bongkah disejukkan sepenuhnya sebelum dimasukkan benih.
Langkah 4: Masukkan Benih (Inokulasi)
Benih cendawan biasanya dibiakkan di atas bijirin seperti jagung atau sekoi. Dalam kajian Ethiopia, benih dihasilkan di atas bijirin sorghum [1]. Masukkan benih ke dalam bongkah di tempat yang bersih dan bebas angin. Basuh tangan, lap permukaan dengan alkohol, dan bekerja dengan cepat.
Langkah 5: Peram Bongkah Sehingga Putih
Letakkan bongkah di tempat gelap dan teduh. Miselium putih akan merebak sehingga memenuhi seluruh bongkah. Proses ini biasanya mengambil masa sekitar tiga minggu, bergantung kepada media dan suhu [2]. Asingkan segera bongkah yang menunjukkan tompok hijau, hitam atau oren.
Langkah 6: Pindahkan ke Rumah Cendawan
Setelah bongkah penuh putih, buka penutup atau potong hujung beg dan susun di rak dalam rumah cendawan. Kajian di Malaysia merekodkan kelembapan 85.1% hingga 89.3% dan suhu 27.4°C hingga 29.8°C di dalam bilik tanaman yang memberikan hasil yang baik [3]. Siram lantai dan udara, bukan terus ke dalam bongkah.
Satu perkara penting untuk penanam Malaysia ialah sumber air. Kajian di sebuah ladang cendawan tiram kelabu di Malaysia mendapati kulat hijau Trichoderma dikesan dalam air, udara rumah cendawan dan alat pembersihan, walaupun media sendiri bebas Trichoderma selepas dipasteur dengan wap [4]. Gunakan air yang bersih dan pastikan alat sentiasa dibersihkan.
Langkah 7: Tuai Cendawan
Tuai apabila tepi kelopak masih sedikit melengkung ke bawah dan belum terlalu nipis. Pegang pangkal gugusan dan pulas perlahan-lahan. Elakkan mengorek bongkah kerana luka boleh menjadi pintu masuk kulat pesaing [4].
Kesilapan Biasa Pemula
Media terlalu basah, menyebabkan air bertakung dan kulat lain tumbuh.
Tidak menyejukkan bongkah sebelum memasukkan benih.
Menyiram terus ke dalam mulut bongkah.
Rumah cendawan terlalu panas dan kering.
Menyimpan bongkah tercemar berdekatan bongkah sihat.
Soalan Lazim
Berapa lama cendawan tiram boleh dituai selepas benih dimasukkan?
Dalam satu kajian, tuaian pertama berlaku pada purata 26 hari selepas benih dimasukkan, tetapi tempoh sebenar bergantung kepada media, spesies dan suhu [2].
Spesies mana paling sesuai untuk iklim Malaysia?
Kajian dalam bilik tertutup di Malaysia mendapati P. pulmonarius memberikan hasil tertinggi dan kualiti kelembapan buah yang baik [3].
Bolehkah tanam di rumah tanpa rumah cendawan khas?
Boleh dalam skala kecil, asalkan tempat itu teduh, berangin dan kelembapan dapat dikekalkan tinggi.
Kesimpulan
Menanam cendawan tiram sesuai untuk pemula kerana bahan mudah didapati dan kitaran tanamannya singkat. Kunci kejayaan ialah media yang sesuai, rawatan haba yang mencukupi, kebersihan yang ketat termasuk sumber air, serta kelembapan tinggi di rumah cendawan. Mulakan dengan bilangan bongkah yang kecil, catat setiap langkah, dan tambah skala apabila hasil sudah konsisten.
Rujukan
[1] Zenebe Girmay et al. (2016). Growth and yield performance of Pleurotus ostreatus (Jacq. Fr.) Kumm (oyster mushroom) on different substrates. AMB Express. DOI: 10.1186/s13568-016-0265-1.
[2] Charles Muswati et al. (2021). The Effects of Different Substrate Combinations on Growth and Yield of Oyster Mushroom (Pleurotus ostreatus). International Journal of Agronomy. DOI: 10.1155/2021/9962285.
[3] Tariqul Islam et al. (2017). Selection and Cultivation of Oyster Mushroom for the Indoor Controlled Environment in Malaysia and Similar Ecological Region.
[4] Anak Ajis et al. (2024). Green mould contamination of Pleurotus pulmonarius cultivation in Malaysia: Unravelling causal agents and water source as critical factors. Fungal Biology. DOI: 10.1016/j.funbio.2024.09.005.
[5] Albert Bordons et al. (2022). Pasteurization of Agricultural Substrates for Edible Mushroom Production. Journal of Microbiology, Biotechnology and Food Sciences. DOI: 10.55251/jmbfs.5729.
