Pengenalan
Kecapi atau sentul (Sandoricum koetjape) ialah pokok buah tempatan yang biasa ditanam di halaman rumah dan dusun kampung di Malaysia. Buahnya yang masam-manis dimakan segar, dijeruk atau dijadikan halwa, manakala bahagian pokok lain digunakan dalam perubatan tradisional (pengetahuan am). Dengan kadar diabetes jenis 2 yang tinggi di Malaysia (pengetahuan am), minat terhadap buah tempatan yang mungkin membantu kawalan gula darah semakin meningkat.
Artikel ini berpaksikan ulasan skop bertajuk “The health benefits of santol fruits and bioactive products isolated from Sandoricum koetjape Merr.: A scoping review” (Bailly, 2022) yang diterbitkan dalam Journal of Food Biochemistry. Objektifnya ialah meninjau sebatian semula jadi yang telah diasingkan daripada pelbagai bahagian pokok kecapi dan membincangkan sifat farmakologinya. Sebagai ulasan literatur, ia tidak dijalankan di negara tertentu; abstraknya menyatakan pokok ini tersebar luas di Asia Tenggara. Bukti berkaitan gula darah diambil daripada kajian sokongan dari Indonesia, iaitu ujian enzim ?-glukosidase (Nur Anisa et al., 2026) dan kajian dok molekul (Khairi et al., 2023), di samping kajian antioksidan (Bayani, 2016), kajian kolesterol pada mencit (Djajanti et al., 2023) dan ulasan tumbuhan ubatan Asia Tenggara (Benjamin et al., 2024).
Sorotan Kajian Lepas
Kebanyakan sebatian aktif kecapi tergolong dalam kumpulan limonoid dan triterpenoid. Roy et al. (2006) menghuraikan limonoid sebagai terpenoid terubah suai yang sangat teroksigen, dan kewujudannya dalam alam tumbuhan terhad kepada famili dalam order Rutales. Kecapi ialah ahli famili Meliaceae, sama seperti mambu (neem) (pengetahuan am). Senthil-Nathan (2013) mengulas kesan fisiologi dan biokimia metabolit sekunder neem dan tumbuhan Meliaceae lain terhadap serangga perosak Lepidoptera, termasuk Noctuidae dan Pyralidae. Ini selari dengan dapatan Bailly (2022) bahawa biji kecapi dianggap toksik dan mengandungi limonoid yang bersifat racun serangga.
Dari sudut pembangunan ubat, Zhou et al. (2017) meringkaskan kemajuan strategi “prodrug” untuk memperbaik sifat triterpenoid supaya lebih sesuai sebagai ubat, manakala Hodon et al. (2019) menunjukkan bahawa gabungan triterpena pentasiklik dengan molekul pengubah suai menghasilkan sebatian separa sintetik yang berpotensi tinggi untuk merawat kanser atau jangkitan virus. Kedua-dua kerja ini memberi asas kepada cadangan Bailly (2022) supaya analog separa sintetik asid koetjapik direka.
Hu et al. (2004) pula menunjukkan bahawa teknik pemetaan NMR boleh digunakan untuk mereka bentuk perencat molekul kecil bagi enzim, termasuk DNA polimerase-?, iaitu salah satu sasaran molekul asid koetjapik yang dibincangkan dalam ulasan Bailly (2022).
Dapatan Utama
Sekitar 30 sebatian semula jadi. Bailly (2022) mengenal pasti kira-kira 30 sebatian semula jadi yang menarik daripada akar, daun, batang dan buah kecapi. Ini termasuk limonoid seperti sandoripin A-B, sanjecumin A-B dan sandrapin A-E, serta flavonoid seperti sandoricin dan derivatif sandoripin yang mempunyai sifat antioksidan, antibakteria dan racun serangga.
Asid koetjapik sebagai sebatian utama. Asid koetjapik (KA), triterpenoid tetrasiklik, ialah produk utama dalam kecapi. Ia mempunyai sifat antiradang dan antikanser, dengan kesan antimetastasis dan antiangiogenik yang ketara. Derivatif larut air, kalium koetjapat (KK), boleh diserap secara oral dan mempunyai sifat antiangiogenik yang lebih baik berbanding KA. Abstrak ulasan ini tidak menyebut kajian gula darah secara khusus.
Daun lebih aktif daripada kulit buah terhadap ?-glukosidase. Nur Anisa et al. (2026) mendapati ekstrak daun menunjukkan perencatan ?-glukosidase sederhana (IC50 = 228.27 ± 0.91 ppm), manakala aktiviti ekstrak kulit buah (perikarp) adalah lemah (>500 ppm). Mereka juga menilai triterpenoid dan limonoid melalui analisis farmakologi rangkaian dan dok molekul.
Bukti dok molekul. Khairi et al. (2023) menyaring 54 sebatian aktif kecapi menggunakan SwissADME dan mendapati tiga sebatian, iaitu asid sandorinik A, asid sandorinik B dan kuersetin, berpotensi sebagai antidiabetes, dengan nilai mutlak tenaga ikatan bebas antara -7.2 hingga -9.6 kcal/mol terhadap ?-amilase dan ?-glukosidase. Akarbos digunakan sebagai kawalan. Ini kajian komputer (in silico) sahaja.
Antioksidan dan kolesterol. Bayani (2016) melaporkan jumlah fenolik ekstrak metanol buah sentul bagi tiga jenis sampel (A, B dan C) sebanyak 6.9%, 12.86% dan 9.36%, dengan IC50 DPPH 43.36 ppm, 40.53 ppm dan 44.43 ppm. Djajanti et al. (2023) menggunakan 15 ekor mencit jantan dalam 5 kumpulan; ekstrak isi buah pada kepekatan 0.057% w/v memberikan penurunan jumlah kolesterol tertinggi berbanding 0.028% w/v dan 0.014% w/v (P<0.05).
| Kajian | Jenis bukti | Dapatan utama | Sumber |
|---|---|---|---|
| Sebatian aktif | Ulasan skop | ~30 sebatian; KA sebatian utama | Bailly (2022) |
| ?-glukosidase (daun) | In vitro | IC50 = 228.27 ± 0.91 ppm (sederhana) | Nur Anisa et al. (2026) |
| ?-glukosidase (kulit buah) | In vitro | >500 ppm (lemah) | Nur Anisa et al. (2026) |
| Dok molekul | In silico | 3 daripada 54 sebatian; -7.2 hingga -9.6 kcal/mol | Khairi et al. (2023) |
| Antioksidan buah | In vitro | IC50 DPPH 40.53–44.43 ppm | Bayani (2016) |
| Kolesterol | Mencit (n=15) | Kesan terbaik pada 0.057% w/v | Djajanti et al. (2023) |
Perbincangan
Tajuk “mula dikaji” menggambarkan keadaan sebenar bukti dengan tepat. Tiada kajian haiwan tentang gula darah dan tiada ujian klinikal manusia ditemui dalam carian ini. Bukti yang ada hanya ujian enzim di makmal dan simulasi komputer. Malah, bahagian yang paling aktif terhadap ?-glukosidase ialah daun, bukan buah; kulit buah hanya menunjukkan aktiviti lemah (Nur Anisa et al., 2026). Oleh itu, makan buah kecapi tidak boleh dianggap sebagai rawatan diabetes.
Benjamin et al. (2024) mengumpul kira-kira 46 kertas dari negara-negara Asia Tenggara yang menunjukkan potensi perencatan ?-glukosidase oleh tumbuhan ubatan, dengan beberapa ekstrak setanding atau melebihi akarbos, dan 19 juzuk aktif dikenal pasti. Abstrak ulasan ini tidak menyebut kecapi secara khusus, tetapi ia menunjukkan bahawa pendekatan saringan ?-glukosidase lazim digunakan di rantau ini. Kecapi kini berada di peringkat awal laluan yang sama. Kajian kolesterol Djajanti et al. (2023) pula sangat kecil (3 ekor mencit sekumpulan) dan tidak mengukur gula darah.
Tiada kajian kecapi dari Malaysia ditemui dalam carian ini. Kajian sokongan khusus kecapi semuanya berasal dari Indonesia. Pengguna yang menghidap diabetes atau mengambil ubat gula darah perlu berbincang dengan doktor atau pegawai dietetik sebelum menggunakan produk herba, termasuk ekstrak daun kecapi. Biji kecapi pula perlu dielakkan kerana dianggap toksik (Bailly, 2022).
Implikasi kepada Pengguna dan Agensi
1. Nikmati buah kecapi sebagai buah tempatan dalam diet seimbang, bukan sebagai ubat diabetes.
2. Jangan makan atau proses biji kecapi kerana ia dianggap toksik dan mengandungi limonoid racun serangga.
3. Pesakit diabetes perlu merujuk doktor atau pegawai dietetik sebelum mencuba ekstrak daun atau produk herba kecapi.
4. Agensi dan universiti tempatan boleh merancang kajian kecapi Malaysia, bermula dengan pencirian nutrien dan ujian haiwan yang terkawal.
Kesimpulan
Kecapi kaya dengan sebatian bioaktif, terutamanya asid koetjapik, limonoid dan flavonoid. Namun, bukti berkaitan gula darah masih di peringkat awal: ekstrak daun menunjukkan perencatan ?-glukosidase sederhana, kulit buah lemah, dan beberapa sebatian berpotensi dalam simulasi komputer sahaja. Kajian haiwan dan klinikal diperlukan sebelum sebarang dakwaan kesihatan boleh dibuat.
Rujukan
1. Bailly, C. (2022). The health benefits of santol fruits and bioactive products isolated from Sandoricum koetjape Merr.: A scoping review. Journal of Food Biochemistry. https://doi.org/10.1111/jfbc.14152
2. Nur Anisa, Burhan, A., Kurnia, H. B., et al. (2026). Cross-cultural ethnobotanical knowledge of Sandoricum koetjape (Burm.f.) Merr. supported by multi-target ethnopharmacological evidence. Ethnobotany Research and Applications. https://doi.org/10.32859/era.35.23.1-86
3. Khairi, E. R., Izzati, R., Ainiyah, R. K., et al. (2023). A virtual inhibition of anti-diabetic activity of bioactive compounds in harp (Sandoricum koetjape (Burm. f.) Merr.). Journal of Smart Bioprospecting and Technology. https://doi.org/10.21776/ub.jsmartech.2023.004.02.41
4. Bayani, F. (2016). Analisis fenol total dan uji aktivitas antioksidan dari ekstrak buah sentul (Sandoricum koetjape Merr). https://doi.org/10.33394/HJKK.V4I1.47
5. Djajanti, A. D., Ranteallo, N., & Prayitno, S. (2023). Pengaruh pemberian ekstrak etanol daging buah kecapi (Sandoricum koetjape) terhadap kadar kolesterol total mencit (Mus muscullus). Jurnal Kesehatan Yamasi Makassar. https://doi.org/10.59060/jurkes.v7i2.286
6. Benjamin, M. A. Z., Ruzaidi Azli Mohd Mokhtar, Iqbal, M., et al. (2024). Medicinal plants of Southeast Asia with anti-?-glucosidase activity as potential source for type-2 diabetes mellitus treatment. Journal of Ethnopharmacology. https://doi.org/10.1016/j.jep.2024.118239
7. Roy, A., Saraf, S., et al. (2006). Limonoids: Overview of significant bioactive triterpenes distributed in plants kingdom. Biological & Pharmaceutical Bulletin. https://doi.org/10.1248/BPB.29.191
8. Senthil-Nathan, S. (2013). Physiological and biochemical effect of neem and other Meliaceae plants secondary metabolites against Lepidopteran insects. Frontiers in Physiology. https://doi.org/10.3389/FPHYS.2013.00359
9. Zhou, M., Zhang, R.-H., Wang, M., Xu, G.-B., Liao, S.-G., et al. (2017). Prodrugs of triterpenoids and their derivatives. European Journal of Medicinal Chemistry. https://doi.org/10.1016/J.EJMECH.2017.03.005
10. Hodon, J., Borkova, L., Pokorny, J., Kazakova, A., Urban, M., et al. (2019). Design and synthesis of pentacyclic triterpene conjugates and their use in medicinal research. European Journal of Medicinal Chemistry. https://doi.org/10.1016/J.EJMECH.2019.111653
11. Hu, H. Y., Horton, J. K., Gryk, M. R., et al. (2004). Identification of small molecule synthetic inhibitors of DNA polymerase ? by NMR chemical shift mapping. Journal of Biological Chemistry. https://doi.org/10.1074/JBC.M402842200
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: kecapi, sentul, Sandoricum koetjape, asid koetjapik, ?-glukosidase, gula darah, limonoid, antioksidan
