Apabila nangka dimakan, bijinya sering dibuang. Satu ulasan menyatakan biji nangka biasanya dianggap sisa, iaitu kira-kira 15% daripada buah, walaupun kaya dengan protein, kanji dan pelbagai sebatian bioaktif [1]. Satu bab buku pula menyatakan biji nangka biasanya dibuang, atau dikukus dan dimakan sebagai snek, atau digunakan dalam sesetengah masakan tempatan [2].
Artikel ini meneliti kajian tentang kandungan nutrien biji nangka, kesan cara pemprosesan, dan potensi tepung biji nangka dalam makanan.
Kandungan Nutrien Utama
Satu ulasan terkini dalam Discover Food merumuskan biji nangka kaya dengan karbohidrat, protein dan serat diet, bersama vitamin larut air dan mineral [3]. Ulasan ini juga menyatakan [3]:
-
Kandungan lemaknya rendah, dengan perkadaran asid lemak tak tepu tunggal yang tinggi.
-
Biji ini mengandungi fitosterol, terutamanya stigmasterol, kampesterol dan beta-sitosterol.
-
Biji ini kaya dengan kanji, dengan perkadaran kanji rintang yang lebih tinggi.
-
Saiz biji berbeza mengikut kematangan, lokasi penanaman dan varieti.
Angka daripada Kajian Makmal
Beberapa kajian telah menganalisis tepung biji nangka:
| Kajian | Protein | Karbohidrat | Lemak | Serat |
|---|---|---|---|---|
| Ghana Atomic Energy Commission [4] | 13.50% | 79.34% | 1.27% | 3.19% |
| Autonomous University of San Luis Potosí [5] | 14 g/100 g | 73.87 g/100 g | 1 g/100 g | 31 g/100 g (serat diet total) |
| Periyar University, tepung panggang [6] | 16.72% | 71.72% | – | – |
Angka serat berbeza ketara antara kajian; kajian kedua melaporkan serat diet total.
Mineral. Kajian Ghana Atomic Energy Commission mendapati tepung biji nangka mengandungi kalsium (3087 mg/kg), besi (130.74 mg/kg) dan kalium (14781 mg/kg) yang ketara [4]. Tepung biji panggang dalam kajian Periyar University mengandungi kalsium 44.8 mg/100 g, magnesium 104.6 mg/100 g dan fosforus 89.9 mg/100 g [6].
Bahan Antinutrien: Perlu Diproses
Biji nangka mengandungi bahan antinutrien, termasuk tanin, oksalat, asid fitik dan perencat tripsin [3]. Ulasan yang sama menyatakan bahan ini boleh dikurangkan melalui kaedah pemprosesan, dan kebolehcernaan protein tepung biji nangka meningkat dengan ketara selepas pelbagai pemprosesan [3].
Kaedah Pemprosesan Mana yang Terbaik?
Satu kajian di Université de Dschang membandingkan biji nangka tanpa rawatan dengan biji yang dipanggang, dicelur, serta direndam dan dimasak [7]. Dapatannya [7]:
-
Rawatan menurunkan kandungan protein (18.11 kepada 15.93%) dan lemak (1.81 kepada 1.15%).
-
Bahan antinutrien secara umumnya berkurang.
-
Kandungan fenol dan flavonoid meningkat dengan signifikan dalam ekstrak etanol.
-
Biji yang dicelur mempunyai aktiviti antioksidan DPPH terbaik.
-
Pencelupan serta rendaman dan masakan disyorkan sebagai rawatan terbaik.
Panggang lebih baik? Kajian Periyar University pula mendapati memanggang sebelum menghasilkan tepung memberi keputusan terbaik berbanding biji mentah dan rebus, dengan kandungan fenol, flavonoid dan aktiviti antioksidan tertinggi [6].
Dua kajian ini tidak sepenuhnya selari. Perbezaan dapatan mungkin disebabkan oleh kaedah dan keadaan rawatan yang berbeza.
Potensi Prebiotik
Kajian di Autonomous University of San Luis Potosí mengeringkan biji nangka pada 50, 60 dan 70°C, dan memilih 60°C sebagai suhu yang sesuai [5]. Tepung yang terhasil [5]:
-
Mengandungi oligosakarida tidak tercerna seperti 1-kestosa.
-
Menunjukkan potensi aktiviti prebiotik terhadap Lactobacillus casei dan Bifidobacterium longum.
-
Mempunyai sifat fungsian yang baik, seperti kapasiti penyerapan air dan minyak serta kapasiti pengemulsi.
Kajian ke atas biji cempedak oleh penyelidik IPB University juga mendapati kesan prebiotik positif terhadap beberapa bakteria Lactobacillus dalam ujian makmal [8]. Semua dapatan ini ialah ujian makmal, bukan kajian pada manusia.
Kegunaan dalam Makanan
Satu ulasan menyatakan tepung biji nangka telah digunakan dalam roti, kek dan mi [9]. Ulasan lain menyebut kegunaan dalam produk bakeri, produk tersemperit, capati dan produk tenusu [3]. Kajian Ghana Atomic Energy Commission mencadangkan tepung ini boleh digunakan sebagai agen pemekat dan pengikat dalam makanan [4].
Kanji yang diekstrak daripada biji nangka pula boleh digunakan sebagai pemekat, agen pembentuk gel dan pengisi, dan berpotensi dalam industri farmaseutikal [1].
Bahagian Lain Nangka yang Dibuang
Satu kajian membandingkan tepung daripada bahagian nangka yang biasanya dibuang, termasuk rag (bahagian berserabut antara ulas), kulit dan spadiks, dengan tepung gandum [10]. Tepung rag mempunyai kandungan karbohidrat, fenolik, beta-karotena, vitamin C, kalsium dan besi tertinggi antara tepung nangka yang diuji, dan skor penerimaannya (8.5) hampir sama dengan tepung gandum (8.9) [10].
Satu kajian di Assam Agricultural University pula mendapati tepung biji mempunyai protein tertinggi (13.05 g/100 g) dan hasil tepung tertinggi (39.91%) berbanding tepung isi dan rag [11].
Dakwaan Kesihatan: Perlu Berhati-hati
Ulasan menyatakan sebatian bioaktif dalam biji nangka, seperti flavonoid dan asid fenolik, telah menunjukkan pelbagai manfaat kesihatan [3]. Satu kajian menyatakan pengambilan sederhana biji nangka berguna untuk mengurangkan risiko penyakit kardiovaskular [6]. Namun, kajian-kajian yang dirujuk di sini ialah kajian makmal dan ulasan. Tiada ujian klinikal pada manusia tentang biji nangka ditemui dalam carian ini.
Bagi yang Menanam Nangka Sendiri
Bagi kawalan perosak, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penjagaan pokok nangka dan peluang memproses hasil sampingan seperti biji.
Kesimpulan
Biji nangka, yang sering dibuang, kaya dengan karbohidrat, protein, kanji rintang dan mineral. Ia juga mengandungi bahan antinutrien yang boleh dikurangkan melalui pemprosesan seperti mencelur, merebus atau memanggang. Tepung biji nangka berpotensi digunakan dalam pelbagai makanan dan menunjukkan aktiviti prebiotik dalam ujian makmal. Bukti kesihatan pada manusia masih belum ada.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat perubatan atau pemakanan. Biji nangka mengandungi bahan antinutrien yang boleh dikurangkan melalui pemprosesan, dan individu dengan masalah kesihatan perlu mendapatkan nasihat doktor.
Rujukan
[1] S. Dhani, Hamid et al. (2025). A comprehensive review on nutritional composition, health benefits, and industrial applications of Jackfruit Seeds. Journal of Agriculture and Food Research. DOI: 10.1016/j.jafr.2025.101692. https://consensus.app/papers/details/29d6eca543f45810bf939375393d8790/
[2] S. Swami and S. B. Kalse (2018). Jackfruit (Artocarpus heterophyllus): Biodiversity, Nutritional Contents, and Health. Bioactive Molecules in Food. DOI: 10.1007/978-3-319-54528-8_87-1. https://consensus.app/papers/details/63473a597f6f51f5a9391410307a2ace/
[3] H. Lalruatdiki, Himanshu Mishra et al. (2026). An overview on nutritional composition, bioactive constituents, health benefits, and food applications of jackfruit (Artocarpus heterophyllus) seeds. Discover Food. DOI: 10.1007/s44187-026-00945-6. https://consensus.app/papers/details/91f18ee46c2a5a95bb094b7f0b8db657/
[4] F. Ocloo, D. Bansa et al. (2010). Physico-chemical, functional and pasting characteristics of flour produced from Jackfruits (Artocarpus heterophyllus) seeds. Agriculture and Biology Journal of North America. DOI: 10.5251/abjna.2010.1.5.903.908. https://consensus.app/papers/details/7da8f6df09235f1b85ae9e0226628e27/
[5] Ibna Suli Trejo Rodríguez, Luz E. Alcántara-Quintana et al. (2021). Physicochemical Properties, Antioxidant Capacity, Prebiotic Activity and Anticancer Potential in Human Cells of Jackfruit (Artocarpus heterophyllus) Seed Flour. Molecules. DOI: 10.3390/molecules26164854. https://consensus.app/papers/details/dd97ba4adf5051e4bf7ec235f2150f24/
[6] R. Arivuchudar and S. Parameshwari (2025). In vitro Study of the Functional, Physicochemical, Antioxidant and Shelf-life Profile of Processed Jackfruit (Artocarpus heterophyllus) Seed Flour. Asian Journal of Dairy and Food Research. DOI: 10.18805/ajdfr.dr-2331. https://consensus.app/papers/details/0c12e89716a358b8ac27f3c72988ab9b/
[7] Bossi Donald Sévérin Dangang, S. Ganota et al. (2024). Impact of some treatments on improving the nutritional, phytochemical, antioxidant, and techno-functional properties of jackfruit (Artocarpus heterophyllus) seed flours. Future Foods. DOI: 10.1016/j.fufo.2024.100442. https://consensus.app/papers/details/61d79756a24551cca148a2334365adda/
[8] Ummul Khayrah, Endang Prangdimurti, and Lilis Nuraida (2022). Karakteristik dan Evaluasi Prebiotik Tepung Biji Cempedak (Artocarpus champeden). Jurnal Ilmu Pertanian Indonesia. DOI: 10.18343/jipi.27.2.248. https://consensus.app/papers/details/b09dad8656105da3aa461a00ad38d2ce/
[9] B. Akter and M. Haque (2018). Utilization of Jackfruit (Artocarpus heterophyllus) Seed’s Flour in Food Processing: A Review. The Agriculturists. DOI: 10.3329/agric.v16i02.40351. https://consensus.app/papers/details/42f8eb089daf542297749a3e79ef6738/
[10] Jahidul Hassan, Tofazzal Islam et al. (2025). Evaluating the nutritional and sensory qualities of jackfruit byproducts flour as functional food ingredients. Journal of Agriculture and Food Research. DOI: 10.1016/j.jafr.2025.102564. https://consensus.app/papers/details/cc9b2279280f50f88319b49590effd36/
[11] Madhuri Sinha, Moloya Gogoi et al. (2025). Nutritional composition, physical characteristics, and functional properties of flours from different jackfruit (Artocarpus heterophyllus) components. International Journal of Advanced Biochemistry Research. DOI: 10.33545/26174693.2025.v9.i4i.4194. https://consensus.app/papers/details/19e7c6fe5cc554f2ab6dc66f1f7070c8/
Kata Kunci
nangka, biji nangka, nutrisi, kanji, sisa buah
