Pengenalan
Sebelum pewarna dan bahan kimia sintetik digunakan secara meluas, masyarakat tradisional memanfaatkan kulit kayu, kulit buah dan getah pokok untuk mewarna kain, menyamak kulit haiwan dan mengawet jala (pengetahuan am). Pokok buah seperti mangga dan manggis menghasilkan sisa kulit kayu atau kulit buah semasa pemangkasan dan pemprosesan. Jika sisa ini boleh dijadikan pewarna atau bahan pengikat warna (mordan), ia berpotensi menjadi produk nilai tambah dan menyokong industri tekstil mesra alam seperti batik.
Kajian utama yang diringkaskan ialah “Mango Bark Mordant for Dyeing Cotton with Natural Dye: Fully Eco-Friendly Natural Dyeing” (Wangatia et al., 2015). Objektifnya ialah menyiasat kemungkinan ekstrak kulit kayu mangga digunakan sebagai mordan bagi menggantikan garam logam. Negara kajian tidak dinyatakan dalam abstrak. Kajian sokongan meliputi pewarnaan kapas dan linen dengan kulit kayu mangga (Priyadharisini et al., 2026), mordan bio daripada kulit kayu mangga (Melaku et al., 2023), serta pewarna daripada kulit buah manggis (Chairat et al., 2007; Kwartiningsih et al., 2009). Tiada kajian tentang getah (lateks) pokok buah sebagai pewarna, dan tiada kajian tentang penyamakan kulit haiwan atau jala menggunakan kulit kayu pokok buah, ditemui dalam carian ini.
Sorotan Kajian Lepas
Wangatia et al. (2015) menyatakan bahawa penggunaan mordan garam logam dalam produk tekstil yang diwarna secara semula jadi menjadikan produk tersebut tidak sepenuhnya mesra alam. Kajian mereka bersandar kepada beberapa ulasan penting. Samanta et al. (2009) mengumpulkan kajian tentang pencirian dan analisis kimia pewarna semula jadi, pengekstrakan pewarna daripada pelbagai sumber, kesan jenis mordan dan kaedah memordan, kaedah pewarnaan konvensional dan bukan konvensional, kinetik pewarnaan serta analisis parameter warna.
Saxena et al. (2014) mengulas status semasa pewarna semula jadi, isu kelestarian dalam penghasilan dan penggunaannya, serta prospek masa depannya. Siva (2007) mengulas ketersediaan pewarna semula jadi, kaedah pengekstrakan, jenis mordan, kelebihan dan kekurangan pewarna semula jadi di India. Gulrajani (2001) pula membincangkan status semasa pewarna semula jadi, termasuk ketersediaan dan teknologi pengeluarannya.
Kajian paling hampir dengan konsep “mordan berasaskan tanin” ialah Prabhu et al. (2014), yang mengekstrak tanin daripada kulit biji asam jawa (Tamarindus indica) dan menggunakannya sebagai mordan semula jadi, sendirian atau bersama kuprum sulfat, untuk kain kapas, bulu dan sutera yang diwarna dengan kunyit dan kulit delima.
Dapatan Utama
Kulit kayu mangga sebagai mordan. Wangatia et al. (2015) mewarna kain kapas dengan pewarna daripada daun pahit (bitter leaves), sama ada pra-mordan atau pasca-mordan dengan ekstrak kulit kayu mangga. Ujian menggunakan CIELAB, spektroskopi UV-Vis dan ketahanan cucian. Berbanding sampel tanpa mordan dan sampel yang dimordan dengan kuprum (II) sulfat, kesan memordan yang signifikan didapati, malah lebih baik daripada mordan konvensional. Kaedah pasca-mordan dengan ekstrak mangga memberi ketahanan cucian yang lebih baik berbanding pra-mordan. Abstrak tidak memaparkan nilai berangka.
Kulit kayu mangga sebagai pewarna. Priyadharisini et al. (2026) menyatakan bahawa tanin daripada kulit kayu mangga, iaitu hasil sampingan pertanian, boleh memberikan warna emas-perang hingga kehijauan kepada tekstil. Kain kapas dan linen diwarna dengan dan tanpa mordan tawas (alum), kemudian diuji antaranya untuk ketahanan cucian, aktiviti antimikrob dan rintangan UV. Abstrak tidak memaparkan keputusan berangka.
Hasil ekstrak optimum. Melaku et al. (2023) mengekstrak pewarna daripada serbuk kopi terpakai dan mordan bio daripada kulit kayu mangga menggunakan reka bentuk komposit pusat (CCD). Hasil mordan semula jadi tertinggi ialah 19.03% pada 45 g/l, 70°C dan 90 minit, manakala hasil pewarna maksimum ialah 18.41% pada 60 g/l, 70°C dan 90 minit. Sifat ketahanan kain kapas yang diwarna dan dimordan berada dalam julat nilai piawai yang boleh diterima.
Kulit buah manggis untuk kapas dan sutera. Chairat et al. (2007) mendapati keadaan optimum pengekstrakan pewarna daripada kulit buah manggis kering ialah 80°C selama 1 jam dengan larutan asid sitrik 15% w/v pada nisbah serbuk kepada pelarut 1:4. Pewarnaan kapas dilakukan pada 60°C selama 60 minit dengan nisbah bahan kepada cecair 1:25. Kaedah pasca-mordan dengan ferus sulfat dan kalsium hidroksida memberikan kedalaman warna, ketahanan cucian dan ketahanan cahaya yang lebih baik berbanding tawas, zink tetrafluoroborat atau tanpa mordan. Sutera yang dipasca-mordan dengan kalsium hidroksida juga menunjukkan ketahanan yang baik.
Pewarna serbuk kulit manggis. Kwartiningsih et al. (2009) menyatakan kulit manggis mengandungi pigmen antosianin dan tanin. Pengekstrakan dengan etanol menghasilkan 19.45% serbuk pewarna menggunakan peralatan soxhlet dan 13.15% menggunakan tangki berpengaduk pada 70 °C. Bagi ujian luntur cucian, nilai skala kelabu dan skala pengotoran ialah 2-3 (kurang), manakala bagi geseran kering, nilai skala pengotoran ialah 3-4 (agak baik) dan geseran basah 3 (sederhana).
| Penunjuk | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Hasil mordan bio kulit kayu mangga | 19.03% (45 g/l, 70°C, 90 minit) | Melaku et al. (2023) |
| Suhu dan masa ekstrak kulit manggis | 80°C, 1 jam | Chairat et al. (2007) |
| Hasil serbuk pewarna manggis (soxhlet) | 19.45% | Kwartiningsih et al. (2009) |
| Hasil serbuk pewarna manggis (tangki, 70 °C) | 13.15% | Kwartiningsih et al. (2009) |
| Ketahanan cucian pewarna manggis | 2-3 (kurang) | Kwartiningsih et al. (2009) |
Perbincangan
Bukti yang diperoleh menunjukkan bahawa kulit kayu mangga, yang mengandungi tanin, berpotensi digunakan sebagai mordan semula jadi dan juga sebagai pewarna. Kajian utama mendapati ia memberi kesan memordan yang lebih baik daripada kuprum (II) sulfat (Wangatia et al., 2015), dan hasil ekstrak mordannya mencapai 19.03% pada keadaan optimum (Melaku et al., 2023). Bagi kulit buah manggis, kaedah pasca-mordan memberi ketahanan yang lebih baik (Chairat et al., 2007), manakala serbuk pewarna kulit manggis menunjukkan ketahanan luntur cucian yang kurang (Kwartiningsih et al., 2009).
Beberapa batasan perlu diakui. Pertama, tajuk artikel ini menyebut getah pokok buah, tetapi tiada sumber tentang penggunaan getah atau lateks pokok buah sebagai pewarna ditemui. Kedua, tiada sumber tentang penyamakan kulit haiwan atau jala menggunakan kulit kayu pokok buah ditemui; istilah “penyamak” dalam artikel ini hanya disokong secara tidak langsung oleh peranan tanin kulit kayu mangga sebagai mordan. Ketiga, kajian manggis menggunakan kulit buah, bukan kulit kayu, dan tiada kajian dari Malaysia ditemui.
Bagi Malaysia, sisa kulit kayu daripada pemangkasan dusun mangga dan kulit buah manggis daripada industri pemprosesan boleh dinilai sebagai bahan mentah untuk industri batik dan kraf. Bagaimanapun, kulit kayu perlu diambil daripada sisa pemangkasan dan bukan dengan mengupas pokok hidup secara berlebihan, kerana ini boleh merosakkan pokok (pengetahuan am).
Implikasi kepada Pengusaha dan Agensi
1. Pengusaha batik dan kraf boleh menguji ekstrak kulit kayu mangga sebagai mordan semula jadi, terutamanya secara pasca-mordan, bagi mengurangkan penggunaan garam logam.
2. Gunakan sisa pemangkasan dan kulit buah daripada pemprosesan, bukan kulit kayu pokok hidup, untuk mengelakkan kerosakan dusun.
3. Lakukan ujian ketahanan cucian dan cahaya sebelum produk dipasarkan, kerana ketahanan pewarna semula jadi berbeza mengikut mordan.
4. Agensi boleh menyokong kajian tempatan tentang penggunaan getah dan kulit kayu pokok buah untuk penyamakan, kerana bukti saintifiknya belum ditemui.
Kesimpulan
Kulit kayu mangga menunjukkan potensi sebagai mordan dan pewarna semula jadi, dengan kesan memordan yang lebih baik daripada kuprum (II) sulfat dan hasil ekstrak mordan 19.03% pada keadaan optimum, manakala kulit buah manggis boleh menghasilkan pewarna untuk kapas dan sutera. Walau bagaimanapun, tiada sumber ditemui tentang getah pokok buah sebagai pewarna atau kulit kayu pokok buah sebagai penyamak kulit dan jala, jadi aspek tradisional ini memerlukan dokumentasi dan kajian lanjut.
Rujukan
1. Wangatia, L. M., Tadesse, K., & Moyo, S. (2015). Mango bark mordant for dyeing cotton with natural dye: Fully eco-friendly natural dyeing. International Journal of Textile Science.
2. Priyadharisini, S., Banu Priya, J., & Sanjana, R. (2026). Natural colouration and antimicrobial enhancement of cotton and linen fabric using mango bark. International Journal of Creative and Open Research in Engineering and Management. https://doi.org/10.55041/ijcope.v2i3.211
3. Melaku, A., Demeke, G., Aschale, M., et al. (2023). Extraction and characterization of natural dye stuff from spent coffee ground and bio-mordant from mango bark. Journal of Natural Fibers. https://doi.org/10.1080/15440478.2023.2276725
4. Chairat, M., Bremner, J. B., & Chantrapromma, K. (2007). Dyeing of cotton and silk yarn with the extracted dye from the fruit hulls of mangosteen, Garcinia mangostana Linn. Fibers and Polymers. https://doi.org/10.1007/BF02875998
5. Kwartiningsih, E., Setyawardhani, D. A., Wilyanto, A., et al. (2009). Zat pewarna alami tekstil dari kulit buah manggis. https://doi.org/10.20961/EKUILIBRIUM.V8I1.49518
6. Samanta, A. K., Agarwal, P., et al. (2009). Application of natural dyes on textiles.
7. Saxena, S., Raja, A. S. M., et al. (2014). Natural dyes: Sources, chemistry, application and sustainability issues [Bab buku]. https://doi.org/10.1007/978-981-287-065-0_2
8. Siva, R. (2007). Status of natural dyes and dye-yielding plants in India. Current Science.
9. Prabhu, K. H., Teli, M. D., et al. (2014). Eco-dyeing using Tamarindus indica L. seed coat tannin as a natural mordant for textiles with antibacterial activity. Journal of Saudi Chemical Society. https://doi.org/10.1016/J.JSCS.2011.10.014
10. Gulrajani, M. L. (2001). Present status of natural dyes.
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: pewarna semula jadi, mordan bio, kulit kayu mangga, tanin, kulit buah manggis, tekstil mesra alam, penyamak, batik
