Pengenalan
Mundu (Garcinia dulcis) ialah saudara manggis yang menghasilkan buah bulat berwarna kuning terang dengan rasa manis-masam (pengetahuan am). Di Malaysia, pokok ini lebih banyak ditemui sebagai pokok kampung atau dusun lama berbanding ladang komersial (pengetahuan am). Dalam usaha mempelbagaikan buah-buahan nadir tempatan, mundu wajar dinilai semula: buahnya boleh dimakan segar, dijadikan dodol atau produk kering, dan mengandungi sebatian bioaktif yang menarik minat penyelidik.
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk *“Determination of Nutritional Composition and Effect of Various Storage Conditions on the Vitamin C Content in Garcinia Dulcis, in Fresh and Dry Form” (Mansoor Abdul Hamid et al., 2012) dari Malaysia (Sabah), kerana abstraknya menyebut mundu sebagai buah asli yang tumbuh di Sabah. Objektifnya ialah menentukan komposisi pemakanan buah segar serta kesan teknik pengeringan dan keadaan penyimpanan terhadap kandungan vitamin C dalam mundu kering. Kajian sokongan meliputi kesan ekstrak buah terhadap sel kanser hati (Mohd Fadzelly Abu Bakar et al., 2015), ulasan fitokimia (Khamthong dan Hutadilok-Towatana, 2017), kajian antioksidan dan perlindungan hati dari Assam, India (Gogoi et al., 2017) dan potensi dodol mundu di Indonesia* (Lestari et al., 2024).
Sorotan Kajian Lepas
Khamthong dan Hutadilok-Towatana (2017) menyatakan bahawa G. dulcis ialah pokok buah tropika asli Asia Tenggara dengan sejarah panjang sebagai ubat tradisional, antaranya untuk limfatitis, parotitis, struma, skurvi, batuk dan sakit tekak. Mereka juga mencatatkan bahawa walaupun bernilai perubatan, tumbuhan ini kurang dikenali dan kini jarang ditemui. Pelbagai bahagian pokok mengandungi sebatian bioaktif, terutamanya xanton dan flavonoid.
Dari segi pemakanan, kandungan vitamin C buah dipengaruhi oleh banyak faktor. Lee dan Kader (2000) menjelaskan bahawa vitamin C dalam buah dan sayur dipengaruhi oleh perbezaan genotip, iklim sebelum tuaian, amalan kultur, tahap kematangan, kaedah penuaian dan pengendalian lepas tuai. Karya ini turut dirujuk oleh Mansoor Abdul Hamid et al. (2012) yang menilai kesan pengeringan dan penyimpanan.
Kajian utama turut merujuk kaedah rasmi AOAC (Cunniff, 1998) dan buku Advanced Nutrition and Human Metabolism (Gropper et al., 1990). Di Indonesia, Lestari et al. (2024) mengulas literatur dan mendapati mundu kaya antioksidan, flavonoid, saponin dan vitamin C, tetapi penggunaannya masih terhad kepada makan segar.
Dapatan Utama
Komposisi buah segar. Mansoor Abdul Hamid et al. (2012) melaporkan buah mundu segar mengandungi kelembapan 86.64 ± 0.21%, abu 0.68 ± 0.01%, protein kasar 0.59 ± 0.03%, lemak kasar 0.40 ± 0.02%, serat kasar 1.89 ± 0.04%, jumlah karbohidrat 9.80 ± 0.18% dan jumlah serat diet 8.21 ± 0.38%.
Vitamin C dan mineral. Kandungan vitamin C ialah 6.88 ± 0.33 mg AA/100 g berat basah. Mineral utama ialah kalium (64.63 ± 0.02 mg/100 g berat basah), fosforus (7.79 ± 0.13 mg/100 g) dan kalsium (7.59 ± 0.06 mg/100 g).
Kesan teknik pengeringan. Hirisan buah dikeringkan melalui empat kaedah, iaitu pengeringan matahari, udara panas pada 50 °C dan 60 °C, serta pengeringan vakum, hingga kelembapan 16 ± 1%. Sejurus selepas pengeringan, udara panas 50 °C dan pengeringan vakum mengekalkan vitamin C paling tinggi.
Kesan penyimpanan. Sampel kering disimpan dalam empat keadaan (gelap dan kedap udara; gelap dan tidak kedap udara; cerah dan kedap udara; cerah dan tidak kedap udara) dan dianalisis setiap 7 hari hingga 28 hari. Keadaan terbaik bagi semua teknik pengeringan ialah gelap dan kedap udara. Penulis menyimpulkan bahawa teknik pengeringan dan keadaan penyimpanan saling bergantung untuk mengekalkan vitamin C lebih lama.
Kesan terhadap sel kanser hati (in vitro). Mohd Fadzelly Abu Bakar et al. (2015) mendapati ekstrak kulit, isi dan biji mundu bersifat sitotoksik terhadap sel HepG2 dengan nilai IC50 masing-masing 46.33 ± 4.51, 38.33 ± 3.51 dan 7.5 ± 2.52 µg/mL. Ekstrak isi menyebabkan 41.2% populasi sel mengalami apoptosis selepas 72 jam, dengan pengaktifan kaspase-3. Sebatian utama dalam ekstrak isi ialah hidroksimetilfurfural dan 3-metil-2,5-furandion.
Aktiviti biologi lain. Ulasan Khamthong dan Hutadilok-Towatana (2017) merumuskan sifat farmakologi yang dilaporkan, iaitu anti-aterosklerosis, antibakteria, antikanser, antihipertensi dan antimalaria. Gogoi et al. (2017) mendapati ekstrak kulit buah mengandungi fenolik dan flavonoid dalam jumlah signifikan, dan aktiviti antioksidannya bergantung kepada dos dalam semua model in vitro (DPPH, ABTS dan nitrik oksida). Kajian mereka turut menilai perlindungan hati pada tikus Wistar (lima kumpulan, lima ekor setiap kumpulan), tetapi keputusan penuh bahagian ini tidak tersedia dalam abstrak yang diperoleh.
Peluang produk. Lestari et al. (2024) mencadangkan mundu sebagai bahan fungsian dalam dodol; menurut literatur, buah ini berasa manis-masam, dan pemprosesan menjadi dodol boleh menambah nilai serta memperkasa komuniti penghasil mundu. Kajian ini berasaskan literatur, tanpa data ujikaji.
| Parameter | Nilai | Sumber |
|---|---|---|
| Kelembapan buah segar | 86.64 ± 0.21% | Mansoor Abdul Hamid et al. (2012) |
| Jumlah serat diet | 8.21 ± 0.38% | Mansoor Abdul Hamid et al. (2012) |
| Vitamin C buah segar | 6.88 ± 0.33 mg AA/100 g berat basah | Mansoor Abdul Hamid et al. (2012) |
| Kalium | 64.63 ± 0.02 mg/100 g berat basah | Mansoor Abdul Hamid et al. (2012) |
| Penyimpanan terbaik | Gelap dan kedap udara | Mansoor Abdul Hamid et al. (2012) |
| IC50 ekstrak isi (HepG2) | 38.33 ± 3.51 µg/mL | Mohd Fadzelly Abu Bakar et al. (2015) |
| Apoptosis selepas 72 jam | 41.2% | Mohd Fadzelly Abu Bakar et al. (2015) |
Perbincangan
Dapatan Mansoor Abdul Hamid et al. (2012) menunjukkan mundu ialah buah berair tinggi dengan serat diet yang agak baik (8.21%) tetapi vitamin C yang rendah (6.88 mg/100 g). Oleh itu, nilai pemakanan mundu lebih wajar ditonjolkan dari sudut serat dan sebatian bioaktif, bukan vitamin C. Bagi produk kering, pengeringan udara panas pada 50 °C atau vakum, diikuti pembungkusan gelap dan kedap udara, merupakan amalan yang disokong data.
Kajian bioaktiviti pula masih di peringkat awal. Keputusan Mohd Fadzelly Abu Bakar et al. (2015) diperoleh daripada sel kanser dalam piring makmal, manakala Gogoi et al. (2017) melibatkan tikus. Kedua-duanya tidak boleh dijadikan bukti bahawa memakan mundu merawat penyakit pada manusia. Ekstrak biji juga lebih sitotoksik daripada isi, dan keselamatannya untuk dimakan belum dinilai dalam sumber ini.
Tajuk artikel ini menyebut mundu “jarang ditanam”. Ulasan Khamthong dan Hutadilok-Towatana (2017) menyokong bahawa tumbuhan ini kini jarang ditemui. Namun, carian ini tidak menemui sebarang kajian agronomi tentang pembiakan, jarak tanaman, pembajaan atau hasil mundu. Kekurangan maklumat ini berkemungkinan menjadi antara halangan kepada penanaman komersial, dan merupakan ruang penyelidikan yang terbuka untuk agensi tempatan.
Implikasi kepada Petani dan Agensi
1. Kumpul dan dokumentasikan pokok mundu sedia ada di kampung dan dusun lama sebagai sumber bahan tanaman.
2. Jalankan percubaan agronomi asas (pembiakan, jarak tanaman, pembajaan dan hasil) kerana data ini belum tersedia.
3. Bagi mundu kering, gunakan pengeringan udara panas 50 °C atau vakum dan simpan produk dalam keadaan gelap serta kedap udara.
4. Teroka produk hiliran seperti dodol dan jem dengan ujian penerimaan pengguna.
5. Elakkan dakwaan kesihatan berlebihan; bukti antikanser masih terhad kepada kajian makmal.
Kesimpulan
Mundu (G. dulcis) ialah buah Garcinia berwarna kuning yang kaya air dan serat diet tetapi rendah vitamin C. Mansoor Abdul Hamid et al. (2012) menunjukkan pengeringan udara panas 50 °C atau vakum dan penyimpanan gelap kedap udara paling baik mengekalkan vitamin C. Kajian sokongan menunjukkan potensi bioaktif secara in vitro dan pada haiwan. Ketiadaan kajian agronomi dalam carian ini menunjukkan jurang yang perlu diisi sebelum mundu dapat ditanam secara lebih meluas.
Rujukan
1. Mansoor Abdul Hamid, Pang Kia Wen, Hasmadi Mamat, et al. (2012). Determination of nutritional composition and effect of various storage conditions on the vitamin C content in Garcinia dulcis, in fresh and dry form. International Journal on Advanced Science, Engineering and Information Technology. https://doi.org/10.18517/IJASEIT.2.4.212
2. Mohd Fadzelly Abu Bakar, Nor Ezani Ahmad, Monica Suleiman, et al. (2015). Garcinia dulcis fruit extract induced cytotoxicity and apoptosis in HepG2 liver cancer cell line. BioMed Research International. https://doi.org/10.1155/2015/916902
3. Nanthaphong Khamthong & Nongporn Hutadilok-Towatana (2017). Phytoconstituents and biological activities of Garcinia dulcis (Clusiaceae): A review. Natural Product Communications. https://doi.org/10.1177/1934578X1701200337
4. Nabajyoti Gogoi, Ankur Gogoi, Bijoy Neog, et al. (2017). Evaluation of antioxidant and hepatoprotective activity of fruit rind extract of Garcinia dulcis (Roxburgh) Kurz. Pharmacognosy Research. https://doi.org/10.4103/0974-8490.210330
5. Ayu Agusti Awati Lestari, Vitri Heriana Juniar, Cindy Amara Andriani, et al. (2024). Potensi buah mundu (Garcinia dulcis) sebagai bahan fungsional dalam pengembangan dodol pangan lokal. Karimah Tauhid. https://doi.org/10.30997/karimahtauhid.v3i12.16223
6. Seung K. Lee & Adel A. Kader (2000). Preharvest and postharvest factors influencing vitamin C content of horticultural crops. Postharvest Biology and Technology. https://doi.org/10.1016/S0925-5214(00)00133-2
7. Cunniff, P. (1998). Official methods of analysis of AOAC International.
8. Gropper, S. S., Smith, J. L., & Groff, J. L. (1990). Advanced nutrition and human metabolism.
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: mundu, Garcinia dulcis, buah nadir, vitamin C, pengeringan, penyimpanan, xanton, Sabah
