Pedada: Buah Bakau yang Boleh Dimakan dan Potensi Produknya

Pengenalan

Pokok berembang atau pedada (Sonneratia caseolaris) tumbuh di tebing sungai berair payau, termasuk di pesisir Selangor; di Kuala Selangor, pokok ini terkenal sebagai tempat kelip-kelip berkumpul (pengetahuan am). Buahnya yang masam dimakan oleh sebahagian komuniti pesisir (pengetahuan am), tetapi jarang diproses secara komersial. Buah bakau ini menawarkan peluang produk hiliran yang boleh menambah pendapatan masyarakat pesisir tanpa menebang hutan bakau.

Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk *“Kandungan zat gizi makro dan vitamin produk buah pedada (Sonneratia caseolaris)” (Manalu et al., 2013). Objektifnya ialah menentukan komposisi zat makro serta vitamin A, B1, B2 dan C dalam buah pedada dan produk olahannya, iaitu jem dan sirap. Negara kajian tidak dinyatakan secara jelas dalam abstrak; namun kajian ini diterbitkan dalam jurnal Penelitian Gizi dan Makanan* dan ditulis dalam bahasa Indonesia. Kajian sokongan meliputi sirap pidada (Basyuni et al., 2019), kesan pematangan di Semarang, Indonesia (Hastuti et al., 2026), produk yang dipatenkan di Sri Lanka (Jayatissa et al., 2006) dan bar snek (Ahmad et al., 2026). Carian ini tidak menemui kajian buah pedada dari Malaysia.

Sorotan Kajian Lepas

Manalu et al. (2013) menyatakan bahawa buah pedada mengandungi vitamin yang bermanfaat tetapi belum pernah diolah menjadi jem dan sirap. Kajian ini turut merujuk buku Prinsip Dasar Ilmu Gizi oleh Almatsier (2001), yang menghuraikan pengetahuan asas tentang setiap zat gizi, iaitu karbohidrat, protein, lemak, air, mineral dan vitamin.

Dari sudut ekologi, Nagelkerken et al. (2008) mengulas sejauh mana hutan bakau berkait dengan habitat bersebelahan dan peranannya sebagai habitat fauna darat dan marin. Fungsi ekologi ini wajar diambil kira dalam sebarang usaha memanfaatkan buah bakau.

Dari sudut teknologi produk, tinjauan Javanmard et al. (2010) tentang sifat reologi jem buah menekankan aplikasi reologi pada gel makanan dan penilaian deria terhadap kelikatan, aspek penting bagi tekstur jem pedada. Jayatissa et al. (2006) pula lebih awal mendapati isi buah S. caseolaris sedap dan boleh dijadikan minuman buah.

Dapatan Utama

Komposisi proksimat buah segar. Berdasarkan berat kering, buah pedada segar mengandungi 9.2 peratus protein, 4.8 peratus lemak dan 77.6 peratus karbohidrat (Manalu et al., 2013). Kajian menggunakan reka bentuk rawak lengkap dengan dua replikasi.

Kesan pemprosesan. Kandungan zat makro dalam jem dan sirap lebih rendah berbanding buah segar, kecuali karbohidrat yang lebih tinggi dalam produk olahan.

Vitamin A dan B. Kandungan vitamin A dalam 100 g pedada segar ialah 11.21 RE, menurun kepada 1.27 RE dalam jem dan 0.64 RE dalam sirap. Vitamin B1 dalam 100 g buah segar ialah 5.04 mg, berbanding 4.2 mg dalam jem dan 6.72 mg dalam sirap. Vitamin B2 pula 7.65 mg dalam buah segar, 1.94 mg dalam jem dan 1.12 mg dalam sirap.

Vitamin C. Kandungan vitamin C dalam 100 g pedada segar ialah 56.74 mg dan menurun kepada 12.20 mg dalam jem serta 17.08 mg dalam sirap. Pedada dan produk olahannya boleh menyumbang zat makro dan mikro dalam diet masyarakat.

Sirap dan tempoh simpanan. Basyuni et al. (2019) mengkaji nutrien, ujian hedonik dan tempoh simpanan sirap pidada selama tujuh bulan. Berbanding buah, sirap mempunyai tahap vitamin C, protein dan jumlah asid yang lebih rendah, manakala jumlah gula dan jumlah pepejal terlarut lebih tinggi. Pemprosesan mempengaruhi kandungan nutrien dan jangka hayat produk.

Kesan pematangan. Di Pantai Mangunharjo, Semarang, Hastuti et al. (2026) mendapati kandungan fenol menurun daripada 10.09 kepada 8.87 % w/w apabila buah masak, tanin daripada 1.97 kepada 1.38 % w/w dan alkaloid daripada 0.05 kepada 0.04 % w/w. Sebaliknya, vitamin C meningkat daripada 60.62 kepada 74.33 mg/kg. Nilai IC?? ujian DPPH lebih rendah pada buah muda (1.22 ppm) berbanding buah masak (2.67 ppm), menunjukkan aktiviti antioksidan lebih kuat pada buah muda, walaupun perbezaannya tidak signifikan secara statistik.

Masalah biji dan penyelesaiannya. Jayatissa et al. (2006) melaporkan bahawa biji kecil yang rosak membebaskan sebatian fenolik, menyebabkan warna kurang menarik dan rasa kelat. Mereka membangunkan kaedah mengasingkan isi buah dengan meminimumkan fenolik untuk menghasilkan ais krim dan minuman buah; prosedur ini dipatenkan di Sri Lanka.

Tepung pedada dalam bar snek. Ahmad et al. (2026) menguji penggantian tepung pedada pada tahap 0%, 5%, 10% dan 15% dengan lima replikasi; bar snek dibakar pada 120 °C selama 20 minit. Kekerasan menurun daripada 689.81 gF (0%) kepada 220.64 gF (15%). Formulasi terbaik ialah 5% tepung pedada (TM2), dengan kekerasan 495.34 ± 197.97 gF, nilai hue 73° (kuning-merah) dan skor deria tertinggi bagi rasa (3.34), aroma (3.28) dan tekstur (3.06). Komposisi proksimat formulasi terbaik ialah karbohidrat 55.97%, protein 9.71%, lemak 9.08%, kelembapan 23.85% dan abu 1.39%.

Perbincangan

Dapatan ini menunjukkan bahawa pedada memang buah yang boleh dimakan dan mempunyai nilai pemakanan, terutamanya vitamin C. Namun, pemprosesan menjadi jem dan sirap mengurangkan vitamin C dan A, sementara karbohidrat meningkat. Manalu et al. (2013) melaporkan vitamin C dalam mg/100 g, manakala Hastuti et al. (2026) menggunakan mg/kg; kedua-dua nilai tidak boleh dibandingkan secara langsung kerana unit, sampel dan kaedah berbeza.

Dapatan Hastuti et al. (2026) memberi panduan masa tuaian: buah masak lebih tinggi vitamin C dan kurang fenol serta tanin. Ini selari dengan pemerhatian Jayatissa et al. (2006) bahawa rasa kelat berpunca daripada sebatian fenolik, terutamanya apabila biji rosak. Justeru, kaedah pengasingan isi buah merupakan antara langkah teknikal penting sebelum pengkomersialan.

Batasan utama ialah bilangan kajian yang kecil, sampel terhad (dua replikasi dalam kajian utama) dan ketiadaan kajian dari Malaysia. Hasil buah setiap pokok dan kesan penuaian terhadap hidupan liar seperti kelip-kelip belum dikaji dalam sumber yang ditemui. Di Malaysia, pedada lebih sesuai dibangunkan sebagai produk komuniti berskala kecil yang dikaitkan dengan ekopelancongan bakau (pengetahuan am).

Implikasi kepada Usahawan Desa dan Agensi

1. Tuai buah masak untuk vitamin C lebih tinggi serta fenol dan tanin lebih rendah; buah muda lebih kaya fenol dan tanin.

2. Elakkan biji pecah semasa mengekstrak isi buah kerana ia membebaskan fenolik penyebab rasa kelat dan perubahan warna.

3. Mulakan dengan sirap, minuman atau bar snek 5% tepung pedada, dan jalankan ujian hedonik serta jangka hayat sebelum dipasarkan.

4. Labelkan produk dengan jujur: jem dan sirap pedada lebih tinggi karbohidrat dan lebih rendah kebanyakan vitamin berbanding buah segar.

5. Agensi boleh menggalakkan kajian komposisi pedada tempatan dan garis panduan penuaian lestari.

Kesimpulan

Buah pedada (S. caseolaris) boleh dimakan dan mengandungi protein, karbohidrat serta vitamin, dengan 56.74 mg vitamin C per 100 g buah segar menurut Manalu et al. (2013). Pemprosesan menurunkan kebanyakan vitamin tetapi membuka peluang produk bernilai tambah seperti sirap, ais krim, minuman dan bar snek, dengan cabaran utama ialah rasa kelat daripada fenolik biji. Kajian tempatan masih diperlukan.

Rujukan

1. Ruth Dwi Elsa Manalu, Ella Salamah, Fifi Retiaty, et al. (2013). Kandungan zat gizi makro dan vitamin produk buah pedada (Sonneratia caseolaris). Penelitian Gizi dan Makanan, 36(2), 135–140. https://doi.org/10.22435/PGM.V36I2.3999.135-140

2. Mohammad Basyuni, Y. S. Siagian, R. Wati, et al. (2019). Fruit nutrition content, hedonic test, and processed products of pidada (Sonneratia caseolaris). IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. https://doi.org/10.1088/1755-1315/251/1/012042

3. Endah Dwi Hastuti, M. L. Hakim, & L. Nofiana (2026). Dynamics of secondary metabolite content, vitamin C and antioxidant activity of Sonneratia caseolaris (L.) Engl. mangrove fruit during the ripening process. Plant Science Today. https://doi.org/10.14719/pst.13241

4. Loku Pulukkuttige Jayatissa, Sanath Hettiarachi, & Farid Dahdouh-Guebas (2006). An attempt to recover economic losses from decadal changes in two lagoon systems of Sri Lanka through a newly patented mangrove product. Environment, Development and Sustainability. https://doi.org/10.1007/S10668-006-9045-4

5. Mirza Gulam Ahmad, Yunita Eka Puspitasari, Hardoko, et al. (2026). Effect of Sonneratia caseolaris fruit flour incorporation on the physicochemical, sensory and nutritional properties of snack bar. JFMR (Journal of Fisheries and Marine Research). https://doi.org/10.21776/ub.jfmr.2026.010.02.10

6. Sunita Almatsier (2001). Prinsip Dasar Ilmu Gizi.

7. Nagelkerken, I., Blaber, S. J. M., Bouillon, S., et al. (2008). The habitat function of mangroves for terrestrial and marine fauna: A review. Aquatic Botany. https://doi.org/10.1016/J.AQUABOT.2007.12.007

8. Marjan Javanmard, Johari Endan, et al. (2010). A survey on rheological properties of fruit jams. International Journal of Chemical Engineering and Applications. https://doi.org/10.7763/IJCEA.2010.V1.6

Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.

Kata kunci: pedada, berembang, Sonneratia caseolaris, buah bakau, vitamin C, jem, sirap, produk hiliran