Pengenalan
Pulasan (Nephelium ramboutan-ake) ialah kerabat rambutan daripada famili Sapindaceae yang mempunyai isi manis dan mudah lekang daripada biji, tetapi kurang dikomersialkan. Walaupun mempunyai nilai ekonomi, maklumat tentang kepelbagaian morfologi dan kualiti buahnya masih kurang, dan kebanyakan pokok pulasan masih tumbuh di dusun kampung tanpa pencirian klon yang sistematik.
Artikel ini meringkaskan kajian bertajuk *“Fruit morphological diversity and quality of pulasan (Nephelium ramboutan-ake) from six populations in Riau, Indonesia” (Mardaleni et al., 2022) yang dijalankan di Indonesia. Objektifnya ialah menilai kepelbagaian morfologi dan kualiti buah pulasan daripada enam populasi serta meneliti hubungan kekerabatan antara populasi. Dapatan dilengkapi oleh kajian ekstrak daun pulasan di Indonesia (Putri et al., 2021) dan Malaysia (Chua et al., 2024), serta ulasan dari Malaysia* (Tsong et al., 2021).
Sorotan Kajian Lepas
Senarai rujukan Mardaleni et al. (2022) menunjukkan asas maklumat yang digunakan. Pangkalan data Agroforestree oleh Orwa et al. (2009), yang dipetik kira-kira 2,000 kali, menyediakan maklumat rujukan spesies pokok termasuk ciri botani dan kegunaan. Prosedur analisis bahan makanan dan pertanian oleh Sudarmadji et al. (1997), yang dipetik lebih 1,000 kali, menjadi rujukan kaedah analisis kualiti buah yang lazim di Indonesia.
Kebanyakan kajian bioaktif dalam genus Nephelium tertumpu pada rambutan. Thitilertdecha et al. (2010) mengenal pasti sebatian fenolik utama daripada Nephelium lappaceum dan menunjukkan elagitanin sebagai komponen utama kulit rambutan dengan aktiviti antioksidan. Palanisamy et al. (2011) dari Universiti Malaya dan Monash University mengasingkan geraniin, sejenis elagitanin, sebagai sebatian bioaktif utama daripada ekstrak etanol kulit rambutan dengan potensi antihiperglisemik. Yuvakkumar et al. (2014) pula menggunakan ekstrak kulit rambutan untuk sintesis hijau nanokristal ZnO dengan aplikasi antibakteria.
Bagi pulasan sendiri, Tsong et al. (2021) dari Malaysia mengulas N. lappaceum dan N. ramboutan-ake sebagai suplemen berpotensi tinggi, dengan menekankan kandungan fenoliknya. Putri et al. (2021) pula membandingkan tiga pelarut untuk mengekstrak daun pulasan. Jurang utama yang dikenal pasti ialah kekurangan data morfologi dan kualiti buah pulasan, yang cuba diisi oleh kajian Mardaleni et al. (2022).
Dapatan Utama
Kepelbagaian morfologi yang tinggi. Mardaleni et al. (2022) menilai 67 kultivar daripada enam populasi menggunakan 18 sifat kualitatif dan 13 sifat kuantitatif, dianalisis dengan ANOVA dan ujian julat berganda Duncan. Buah berbentuk lonjong dengan warna kulit seragam, rasa manis, isi putih krim dan isi yang mudah lekang daripada biji, menunjukkan kualiti buah yang baik.
Dua kumpulan genetik utama. Analisis UPGMA pada 73% kesamaan mengenal pasti dua kumpulan: Kampar Kiri, Gunung Sahilan dan Kuok dalam kumpulan pertama, serta Bengkalis, Siak dan Kuansing dalam kumpulan kedua. Klasifikasi ini menjadi asas pembiakbakaan dan pemuliharaan plasma nutfah.
Ekstrak daun aktif terhadap bakteria dan kulat. Chua et al. (2024) dari Malaysia mendapati ekstrak etil asetat daun pulasan mempunyai kepekatan bakterisid minimum (MBC) 1.25 mg/mL terhadap S. aureus. Semua ekstrak kecuali heksana menunjukkan kesan fungisid pada 0.31–1.25 mg/mL. Namun, ekstrak daun matoa menunjukkan antioksidan lebih tinggi, dan semua ekstrak kecuali ekstrak air menunjukkan ketoksikan signifikan terhadap sel NIH/3T3.
Antioksidan dan antibakteria daripada tiga pelarut. Putri et al. (2021) menilai aktiviti antioksidan dan antibakteria ekstrak kasar daun pulasan menggunakan tiga pelarut. Tsong et al. (2021) pula menyatakan pulasan berpotensi sebagai suplemen kerana kandungan fenoliknya.
| Kajian | Dapatan | Sumber |
|---|---|---|
| 67 kultivar, 6 populasi | Buah lonjong, manis, isi putih krim, mudah lekang | Mardaleni et al. (2022) |
| UPGMA 73% | Dua kumpulan populasi | Mardaleni et al. (2022) |
| Ekstrak etil asetat daun | MBC 1.25 mg/mL (S. aureus) | Chua et al. (2024) |
| Kesan fungisid | 0.31–1.25 mg/mL | Chua et al. (2024) |
| Ketoksikan sel | Signifikan (kecuali ekstrak air) | Chua et al. (2024) |
Perbincangan
Kepelbagaian morfologi yang tinggi dalam pulasan Riau menunjukkan potensi besar untuk pemilihan klon unggul. Ciri seperti isi yang mudah lekang dan rasa manis merupakan sifat komersial penting, dan kewujudan kepelbagaian bermakna pemilihan boleh dibuat untuk saiz buah, ketebalan isi dan hasil. Pengelompokan populasi kepada dua kumpulan juga membantu menentukan populasi mana yang perlu diwakili dalam koleksi plasma nutfah supaya kepelbagaian genetik terpelihara.
Malaysia, yang mempunyai populasi pulasan di dusun kampung, boleh menjalankan pencirian serupa. Penanda morfologi seperti dalam kajian ini berguna sebagai langkah pertama, tetapi lazimnya perlu disokong oleh penanda molekul untuk mengesahkan hubungan genetik, kerana sifat morfologi turut dipengaruhi persekitaran (pengetahuan am).
Dapatan ketoksikan ekstrak daun terhadap sel normal NIH/3T3 menunjukkan bahawa penggunaan ekstrak memerlukan kawalan dos yang teliti. Kajian rambutan oleh Thitilertdecha et al. (2010) dan Palanisamy et al. (2011) menunjukkan bahawa pengasingan sebatian tulen seperti geraniin boleh menjadi laluan yang lebih terkawal berbanding penggunaan ekstrak kasar, dan pendekatan yang sama wajar diterokai bagi pulasan.
Implikasi kepada Petani dan Penyelidik
1. Jalankan pencirian pulasan tempatan untuk memilih klon unggul.
2. Pelihara populasi pulasan yang berbeza sebagai sumber genetik dalam koleksi plasma nutfah.
3. Ekstrak daun berpotensi sebagai agen antimikrob, tetapi perlu ujian keselamatan.
4. Pasarkan pulasan sebagai buah premium kerana isinya manis dan mudah lekang.
5. Gabungkan data morfologi dengan penanda molekul dalam program pembiakbakaan (pengetahuan am).
Kesimpulan
Pulasan mempunyai kepelbagaian morfologi yang tinggi dengan kualiti buah yang baik, dengan 67 kultivar daripada enam populasi terbahagi kepada dua kumpulan pada 73% kesamaan. Ekstrak daunnya menunjukkan aktiviti antibakteria serta antikulat, tetapi turut toksik terhadap sel normal. Pemilihan klon, pemuliharaan plasma nutfah dan kajian keselamatan diperlukan untuk memajukan pulasan.
Rujukan
1. Mardaleni, M., Jumin, H. B., Nandariyah, N., et al. (2022). Fruit morphological diversity and quality of pulasan (Nephelium ramboutan-ake) from six populations in Riau, Indonesia. Biodiversitas, 23(5). https://doi.org/10.13057/biodiv/d230533
2. Chua, V., Chong, L., Tan, Y. N., et al. (2024). Biological activity, cytotoxicity, and phytochemical content of leaf extracts of matoa (Pometia pinnata) and pulasan (Nephelium ramboutan-ake) from the Sapindaceae family. Acta Poloniae Pharmaceutica. https://doi.org/10.32383/appdr/192036
3. Putri, A. S., Pasedan, W. F., Kusuma, I. W., et al. (2021). Antioxidant and antibacterial activity from three different solvents of Nephelium ramboutan-ake leaves crude extract. Advances in Biological Sciences Research. https://doi.org/10.2991/absr.k.210408.003
4. Tsong, J. L., Goh, L. P. W., Gansau, J. A., et al. (2021). Review of Nephelium lappaceum and Nephelium ramboutan-ake: A high potential supplement. Molecules, 26(22), 7005. https://doi.org/10.3390/molecules26227005
5. Orwa, C., Mutua, A., Kindt, R., Jamnadass, R., & Simons, A. (2009). Agroforestree Database: A tree reference and selection guide, Version 4.0. World Agroforestry Centre.
6. Sudarmadji, S., Haryono, B., & Suhardi. (1997). Prosedur analisa untuk bahan makanan dan pertanian. Liberty, Yogyakarta.
7. Thitilertdecha, N., Teerawutgulrag, A., Kilburn, J. D., & Rakariyatham, N. (2010). Identification of major phenolic compounds from Nephelium lappaceum L. and their antioxidant activities. Molecules, 15(3), 1453. https://doi.org/10.3390/molecules15031453
8. Palanisamy, U. D., Ling, L. T., Manaharan, T., & Appleton, D. (2011). Rapid isolation of geraniin from Nephelium lappaceum rind waste and its anti-hyperglycemic activity. Food Chemistry, 127(1). https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2010.12.070
9. Yuvakkumar, R., Suresh, J., Nathanael, A. J., et al. (2014). Novel green synthetic strategy to prepare ZnO nanocrystals using rambutan (Nephelium lappaceum L.) peel extract and its antibacterial applications. Materials Science and Engineering: C, 41. https://doi.org/10.1016/j.msec.2014.04.025
Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.
Kata kunci: pulasan, Nephelium ramboutan-ake, kepelbagaian morfologi, kualiti buah, UPGMA, ekstrak daun, antibakteria, antikulat
