Turun Naik Harga Buah Bermusim dan Strategi Pemasaran Petani

Pengenalan

Buah bermusim seperti durian, rambutan, manggis dan duku biasanya berbuah serentak dalam tempoh yang singkat. Apabila bekalan membanjiri pasaran pada puncak musim, harga di ladang cenderung jatuh, dan apabila musim berakhir harga naik semula (pengetahuan am). Bagi pekebun kecil, turun naik ini menjejaskan kestabilan pendapatan kerana buah mudah rosak dan tidak boleh disimpan lama untuk menunggu harga yang lebih baik.

Artikel ini berpaksikan kajian “Challenges in marketing channel selection by smallholder pineapple growers in Samarahan, Sarawak, Malaysia” (Nahar et al., 2020) yang dijalankan di Malaysia (Samarahan, Sarawak). Objektifnya ialah mengenal pasti cabaran yang mempengaruhi pemilihan saluran pemasaran oleh pekebun kecil nanas. Kajian sokongan merangkumi amalan ladang kontrak dalam kalangan pembekal buah dan sayur (Norsida Man dan Nolila Mohd Nawi, 2010), peranan kerajaan dalam ladang kontrak (Baqutayan et al., 2021), perubahan struktur sistem pemasaran buah dan sayur segar (Fatimah Mohamed Arshad, 2010) dan kerangka Skim Mikrotakaful Buah (Fauzilah Salleh et al., 2023). Perlu ditegaskan bahawa tiada kajian dalam sumber ini yang mengukur secara kuantitatif turun naik harga bermusim bagi buah Malaysia seperti durian atau rambutan; ketidakstabilan harga hanya muncul sebagai salah satu daripada lima cabaran dalam kajian nanas.

Sorotan Kajian Lepas

Latar belakang kajian utama bermula dengan hakikat bahawa nanas sangat mudah rosak dan perlu dijual segera kepada pengguna. Keadaan ini mendorong penanam tempatan bergantung kepada orang tengah untuk memasarkan hasil mereka.

Fatimah Mohamed Arshad (2010) menjejaki perkembangan rantaian bekalan baharu di Malaysia. Format runcit baharu seperti pasar raya besar, gedung serbaneka dan pasar raya berkembang pesat pada akhir 1990-an apabila globalisasi membawa masuk peruncit multinasional yang kaya modal. Dalam tempoh kurang sedekad, peruncit besar ini merebut bahagian pasaran buah dan sayur tempatan yang signifikan, dengan mengorbankan peruncit kecil. Sistem perolehan mereka yang menekankan bekalan konsisten dan standard kualiti yang ketat secara tidak langsung menyisihkan petani kecil, manakala rumah pembungkusan muncul menggantikan peranan orang tengah tradisional.

Dari sudut kaedah, kajian utama bersandar kepada rujukan analisis data multivariat. Qu (2007) mengulas buku Multivariate Data Analysis yang meliputi taburan kebarangkalian, kovarians dan korelasi, manakala Hanrahan (2008) menulis bab dengan tajuk yang sama. Siri panduan SPSS for Windows Step by Step oleh George dan Mallery (1998, 2004, 2008) merupakan panduan langkah demi langkah bagi semua prosedur SPSS.

Norsida Man dan Nolila Mohd Nawi (2010) pula menghuraikan konsep ladang kontrak sebagai perjanjian antara pembeli dan pengeluar, di mana pengeluar bersetuju mengeluarkan dan membekalkan hasil mengikut kuantiti, kualiti, varieti, gred, jenis pembungkusan dan masa penghantaran yang dipersetujui. Harga pula dipersetujui bersama, sama ada harga kontrak atau harga pasaran.

Dapatan Utama

Sampel dan kaedah. Nahar et al. (2020) mengumpul data primer daripada 123 pekebun kecil nanas di Samarahan melalui persampelan rawak mudah dan soal selidik tertutup secara bersemuka. Analisis faktor penerokaan (EFA) dengan pendekatan analisis komponen utama dan putaran ortogonal (varimax) digunakan.

Lima cabaran utama. Penanam nanas berhati-hati memilih saluran pemasaran kerana lima cabaran: kekurangan maklumat pasaran, pengangkutan yang tidak cekap, ketidakstabilan harga, jarak pasaran dan sifat produk yang mudah rosak.

Maklumat pasaran. Maklumat yang tidak mencukupi tentang permintaan dan bekalan, pembeli berpotensi, tawar-menawar dan rundingan menyebabkan penanam bimbang untuk mengambil risiko memasarkan hasil kepada pelbagai pelanggan.

Pengangkutan dan jarak. Kekurangan kemudahan dan kos pengangkutan yang tinggi menyebabkan penanam menjual di pintu ladang untuk mengurangkan kerugian semasa pengedaran. Jarak antara ladang dan pasar turut menjejaskan lebihan boleh pasar, sehingga penanam bergantung kepada orang tengah.

Harga tidak stabil. Harga nanas yang tidak stabil mewujudkan risiko kepada penanam kerana kesan negatifnya terhadap kestabilan pendapatan ladang. Penulis mencadangkan pengukuhan pengurusan rantaian bekalan buah serta dasar, program dan strategi pemasaran yang memerlukan komitmen bersama sektor awam dan swasta.

Ladang kontrak. Daripada 208 responden dalam kajian Norsida Man dan Nolila Mohd Nawi (2010), 41 pembekal terlibat dalam ladang kontrak. Pembekal ini mempunyai perjanjian kontrak dengan Lembaga Pemasaran Pertanian Persekutuan (FAMA), dan FAMA pula mempunyai perjanjian dengan pasar raya besar. Ladang kontrak dilihat sebagai alat untuk menggalakkan penyertaan pekebun kecil dalam pasaran bernilai tinggi, meningkatkan standard kualiti serta meningkatkan dan menstabilkan pendapatan.

Peranan kerajaan. Ulasan Baqutayan et al. (2021) mendapati kerajaan memainkan peranan penting dalam memupuk ladang kontrak buah dan sayur segar bagi pekebun kecil, dengan Program Ladang Kontrak, kaedah pengurusan yang berkesan, komitmen pemain industri dan sokongan kerajaan sebagai alat terkuat.

Perlindungan risiko. Perbincangan kumpulan fokus melibatkan sepuluh peserta daripada agensi berkaitan takaful dalam kajian Fauzilah Salleh et al. (2023), dengan Bank Negara Malaysia sebagai pengawal selia. Perbincangan ini mendedahkan keperluan perlindungan terhadap banjir, kemarau, perosak, penyakit dan sumbangan bermusim.

Perbincangan

Kajian nanas di Samarahan menunjukkan bahawa ketidakstabilan harga jarang berdiri sendiri. Ia berkait rapat dengan kekurangan maklumat, pengangkutan dan sifat buah yang mudah rosak, yang bersama-sama melemahkan kuasa tawar-menawar petani dan memaksa mereka menjual di pintu ladang kepada orang tengah. Pola ini dijangka lebih ketara bagi buah bermusim seperti durian dan rambutan yang berbuah serentak (pengetahuan am), tetapi sumber yang dikumpul tidak mengukur magnitud turun naik harga bermusim, jadi jangkaan ini perlu disahkan dengan data harga sebenar.

Kajian sokongan menawarkan beberapa strategi. Ladang kontrak memberi kepastian harga dan pembeli, dan FAMA berperanan sebagai perantara kepada pasar raya besar. Namun, Fatimah Mohamed Arshad (2010) mengingatkan bahawa saluran runcit moden menuntut bekalan konsisten dan kualiti ketat, yang sukar dipenuhi petani kecil secara individu; justeru beliau mencadangkan peningkatan produktiviti, kualiti produk dan penstrukturan semula ke arah gerakan koperasi. Skim mikrotakaful pula melindungi petani daripada risiko pengeluaran seperti banjir dan kemarau, tetapi bukan risiko harga secara langsung.

Batasan utama ialah kajian utama tertumpu kepada satu tanaman (nanas) di satu daerah Sarawak, dan dua kajian ladang kontrak agak lama (2010) atau berbentuk ulasan. Strategi lain seperti pemprosesan lebihan buah, penyimpanan sejuk dan jualan dalam talian juga relevan untuk mengurangkan tekanan harga musim puncak (pengetahuan am), tetapi tidak dinilai dalam sumber ini.

Implikasi kepada Petani dan Agensi

1. Dapatkan maklumat harga dan permintaan semasa sebelum musim menuai, misalnya melalui FAMA atau rakan petani.

2. Pertimbangkan ladang kontrak untuk sebahagian hasil bagi menjamin pembeli dan harga yang dipersetujui.

3. Bergabung dalam koperasi atau kumpulan pemasaran untuk berkongsi pengangkutan dan memenuhi kehendak bekalan konsisten peruncit besar.

4. Kurangkan kerosakan buah melalui pengendalian lepas tuai yang baik.

5. Agensi wajar mengukuhkan sistem maklumat pasaran dan menilai skim perlindungan risiko seperti mikrotakaful buah.

Kesimpulan

Ketidakstabilan harga ialah salah satu daripada lima cabaran utama pemasaran pekebun kecil nanas di Samarahan, Sarawak, bersama kekurangan maklumat pasaran, pengangkutan yang tidak cekap, jarak pasaran dan sifat buah yang mudah rosak. Ladang kontrak melalui FAMA, organisasi koperasi dan skim mikrotakaful merupakan strategi yang disokong oleh kajian di Malaysia. Namun, magnitud sebenar turun naik harga buah bermusim di Malaysia belum diukur dalam sumber ini dan memerlukan kajian khusus.

Rujukan

1. Nahar, A., Abdul Rahman Saili, Nur Masriyah Hamzah, et al. (2020). Challenges in marketing channel selection by smallholder pineapple growers in Samarahan, Sarawak, Malaysia. Food Research. https://doi.org/10.26656/FR.2017.4(S5).020

2. Norsida Man, & Nolila Mohd Nawi. (2010). The Practices of Contract Farming Among Fresh Fruit and Vegetable Suppliers in Malaysia. American Journal of Agricultural and Biological Sciences. https://doi.org/10.3844/AJABSSP.2010.321.330

3. Shadiya Mohamed Saleh Baqutayan, Ruhaizah Mohamad, Rozaidatul Rahizah Azman, et al. (2021). The Implementation of Contract Farming of Fresh Fruits and Vegetables (FFV) for Smallholders in Malaysia: Government Roles and Initiatives. https://doi.org/10.11113/JOSTIP.V7N1.63

4. Fatimah Mohamed Arshad. (2010). New Agri-Food Marketing System For Fresh Fruits and Vegetables In Malaysia: Some Structural Perspectives.

5. Fauzilah Salleh, Nor Mazlina Abu Bakar, Nur Hafieza Ismail, et al. (2023). Fruit Microtakaful Scheme Working Framework in Malaysia. Indonesian Journal of Sustainability Accounting and Management. https://doi.org/10.28992/ijsam.v7s1.882

6. Qu, X. (2007). Multivariate Data Analysis. Technometrics. https://doi.org/10.1198/TECH.2007.S455

7. Hanrahan, G. (2008). Multivariate Data Analysis. https://doi.org/10.1201/9781420067972-10

8. George, D., & Mallery, P. (1998). SPSS for Windows Step by Step: A Simple Guide and Reference.

9. George, D., & Mallery, P. (2004). SPSS for Windows Step by Step: A Simple Guide and Reference 12.0 update (5th Edition).

10. George, D., & Mallery, P. (2008). SPSS for Windows Step by Step: A Simple Guide and Reference, 16.0 Update.

Sumber carian: SciSpace Literature Review (mod High Quality), November 2026.

Kata kunci: harga buah, buah bermusim, saluran pemasaran, pekebun kecil, ladang kontrak, FAMA, nanas, mikrotakaful