Langsat, Duku dan Dokong: Apa Bezanya Menurut Kajian Genetik?

Langsat, duku dan dokong ialah buah yang sering dianggap hampir sama, tetapi setiap satunya mempunyai ciri tersendiri. Ketiga-tiganya tergolong dalam spesies yang sama, Lansium domesticum, daripada famili Meliaceae [1]. Satu bab buku menyatakan L. domesticum berasal dari bahagian barat Asia Tenggara dan tumbuh secara liar serta ditanam di Malaysia, Thailand, Indonesia dan Filipina [2].

Artikel ini meneliti kajian tentang perbezaan antara langsat, duku dan dokong, termasuk satu kajian genetik penting oleh penyelidik Universiti Kebangsaan Malaysia.

Dua Varieti Botani Utama

Bab buku yang sama menyatakan terdapat dua varieti botani yang berbeza [2]:

Var. pubescens, iaitu langsat liar yang biasa.
Var. domesticum, yang dipanggil duku.

Satu kajian di University of Kerala turut menyatakan L. domesticum var. domesticum dikenali sebagai duku dan var. pubescens sebagai langsat [3].

Bab buku tersebut juga menyatakan langsat ialah pokok hutan tanah rendah tropika dan tidak boleh ditanam pada ketinggian melebihi 650 hingga 750 meter [2]. Buahnya mempunyai kira-kira lima ulas dengan 1 hingga 5 biji [2].

Kajian UKM: 85 Aksesi di Semenanjung Malaysia

Satu kajian oleh penyelidik Universiti Kebangsaan Malaysia mengkaji hubungan genetik antara 85 aksesi L. domesticum dari Semenanjung Malaysia menggunakan penanda RAPD [4]. Dapatannya [4]:

Pekali persamaan genetik antara aksesi berjulat dari 0.25 hingga 1.00, menunjukkan kumpulan gen yang pelbagai.
Aksesi terbahagi kepada tiga kelompok utama.
Kelompok pertama (56 aksesi) mempunyai buah berkulit nipis, kebanyakannya dokong dan langsat.
Kelompok kedua (28 aksesi) mempunyai kulit buah tebal, kebanyakannya duku-langsat, duku Terengganu dan duku Johor.
Kelompok ketiga hanya mengandungi satu aksesi, iaitu duku hutan.

Pengkaji menyatakan kepelbagaian ini menunjukkan kemungkinan asal-usul daripada induk spesies yang berbeza [4].

Kajian di Indonesia: Duku, Langsat dan Kokosan

Di Indonesia, terdapat satu lagi jenis yang dikenali sebagai kokosan.

Analisis DNA ITS. Satu kajian mendapati duku, kokosan dan langsat terbahagi kepada dua kelompok, iaitu kelompok kokosan-langsat dan kelompok duku [5]. Kajian ini menyatakan rupa morfologi semua varieti hampir sama, dan pengenalpastian varieti sangat sukar bagi penanam [5].

Penanda SSR. Satu kajian lain di Kebun Raya Bogor, Taman Buah Mekarsari dan Cagar Buah Condet mendapati penanda SSR boleh membezakan aksesi bernama langsat dan kokosan, tetapi tidak dapat membezakan aksesi bernama duku dengan jelas, kerana duku terdapat dalam kedua-dua kumpulan [6].

RAPD Jawa, Sumatera dan Seram. Satu kajian ke atas 47 aksesi mendapati nilai persamaan genetik antara 0.02 hingga 0.65, menunjukkan variasi kumpulan gen yang tinggi [7]. Kajian ini menyatakan duku ialah varieti paling popular kerana buahnya paling manis, dan Indonesia mempunyai beberapa varieti tempatan seperti duku Condet, duku Sumber dan duku Palembang [7].

Ciri Morfologi yang Membezakan

Satu kajian di tujuh daerah di Sumatera Selatan mendapati dua varian, iaitu duku dan langsat [8]. Ciri yang membezakan kedua-duanya termasuk [8]:

Keadaan di bawah kanopi.
Kehadiran bulu pada permukaan atas dan bawah daun.
Bentuk buah.
Ketebalan kulit buah.
Rasa buah.
Kehadiran getah pada buah masak.

Satu kajian di Kabupaten Musi Banyuasin mendapati tahap kepelbagaian duku sebanyak 48% dengan kadar persamaan 75% [9].

Longkong dan Varieti Lain

Satu kajian di University of the Philippines Los Baños menilai 29 aksesi daripada empat varieti, iaitu Longkong, Duku, Mindanao dan Paete [10]. Dapatannya [10]:

Duku menghasilkan tandan paling berat.
Longkong mempunyai tandan yang lebih padat.
Paete berasa manis hingga masam, manakala Longkong dan Duku kebanyakannya manis.
Variasi dipengaruhi faktor genetik dan persekitaran, termasuk partenokarpi, apomiksis dan pengacukan semula jadi.

Profil Metabolit

Satu kajian di Jawa Tengah menggunakan analisis metabolomik untuk memetakan identiti empat kultivar duku, iaitu Sumber, Woro, Matesih dan Kalikajar [11]. Sebatian meruap daripada kulit mengelompokkan Sumber, Woro dan Matesih bersama, manakala Kalikajar berada dalam kumpulan berbeza [11].

Satu kajian di Universiti Sains Malaysia mendapati sebatian meruap buah duku dan langsat didominasi oleh hidrokarbon seskuiterpena, dengan germakrena-D sebagai yang paling banyak [12].

Kepelbagaian Duku di Pusat Pengeluaran

Kajian di Kabupaten Musi Banyuasin, iaitu salah satu pusat pengeluaran duku di Sumatera Selatan, mendapati duku di kawasan tersebut mempunyai fenotip yang pelbagai bagi ciri kuantitatif, tetapi ciri kualitatif yang hampir sama kecuali warna daun [9].

Mengapa Ini Penting?

Kajian-kajian ini menunjukkan nama tempatan seperti duku, langsat dan dokong tidak semestinya mencerminkan perbezaan genetik yang jelas. Pengkaji UKM menyatakan analisis RAPD berguna untuk menentukan hubungan genetik dan mengenal pasti jenis L. domesticum yang berbeza [4]. Maklumat ini penting untuk pemuliharaan dan pembiakbakaan.

Bagi yang Menanam Langsat, Duku atau Dokong

Bagi yang menanam buah-buahan ini sendiri, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang klon yang sesuai dengan kawasan anda.

Kesimpulan

Langsat, duku dan dokong ialah jenis dalam spesies Lansium domesticum. Kajian UKM ke atas 85 aksesi di Semenanjung Malaysia mendapati dokong dan langsat berkelompok bersama sebagai jenis berkulit nipis, manakala duku Terengganu dan duku Johor membentuk kelompok berkulit tebal. Kajian di Indonesia menunjukkan perbezaan antara jenis ini tidak selalu jelas secara genetik, dan nama tempatan boleh mengelirukan.

Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat agronomi khusus.

Rujukan

[1] Yamin Yamin, R. Ruslin et al. (2020). Determination of Antiradical Activity, Total Phenolic, and Total Flavonoid Contents of Extracts and Fractions of Langsat (Lansium domesticum Coor.) Seeds. Unknown Journal. DOI: 10.33084/bjop.v3i4.1500. https://consensus.app/papers/details/e7a95d69da9258f09ba8ec9eea7bd2e8/

[2] C. Techavuthiporn (2018). Langsat—Lansium domesticum. Unknown Journal. DOI: 10.1016/b978-0-12-803138-4.00036-8. https://consensus.app/papers/details/e314ed7eea175742b1929f64cc47900a/

[3] G. Sruthi and R. Bai (2025). In vitro Antiurolithiatic Activity of Methanolic Extract of Fruit Pulp of Two Varieties of Lansium domesticum Correa (Meliaceae). Research Journal of Chemistry and Environment. DOI: 10.25303/301rjce058063. https://consensus.app/papers/details/0f94b55da50e59ffaee08bf61901815c/

[4] B. Song, M. M. Clyde et al. (2000). Genetic Relatedness among Lansium domesticum Accessions Using RAPD Markers. Annals of Botany. DOI: 10.1006/anbo.2000.1186. https://consensus.app/papers/details/a53230fad8445f5e8c1b66591558b148/

[5] L. Hanum, R. Kasiamdari et al. (2015). The Phylogenetic Relationship Among Varieties of Lansium domesticum Correa Based on ITS rDNA Sequences. Indonesian Journal of Biotechnology. DOI: 10.22146/ijbiotech.7875. https://consensus.app/papers/details/58cbfe8056cd5dfb8283b512968a3d78/

[6] D. Efendi, Hevia Purnama Sari et al. (2022). Genetic diversity of Lansium parasiticum (Osbeck) K. C. Sahni & Bennet accessions based on vegetative morphological characters and simple sequence repeat markers. Genetic Resources and Crop Evolution. DOI: 10.1007/s10722-021-01336-9. https://consensus.app/papers/details/f9988a8f86b654f3ba5726cf4248979f/

[7] K. Yulita (2011). Genetic variations of Lansium domesticum Corr. accessions from Java, Sumatra and Ceram based on Random Amplified Polymorphic DNA fingerprints. Biodiversitas. DOI: 10.13057/biodiv/d120301. https://consensus.app/papers/details/4d1fa9e55b73521ab15e5ebabb032c1d/

[8] Rupiah Rupiah, L. Hanum et al. (2018). Morphological Diversity of Lansium domesticum Corr in South Sumatra. Unknown Journal. DOI: 10.26554/sti.2018.3.1.41-44. https://consensus.app/papers/details/d8339e2ca5f0579fae18493a8cc04916/

[9] S. Susilawati (2016). Kajian Ragam Aksesi Duku (Lansium domesticum Corr.) di Kabupaten Musi Banyuasin Berdasarkan Karakter Morfologi, Anatomi dan Fisiologi. Unknown Journal. DOI: 10.33230/jlso.5.1.2016.238. https://consensus.app/papers/details/2944135587cb594da15beb2f3b2e321e/

[10] A. N. Ventura, A. C. Morales, and Jr. F. C. Sanchez (2025). Morphological characterization of Lanzones (Lansium domesticum) accessions at the fruit crops nursery, University of the Philippines Los Baños. International Journal of Agricultural Technology. DOI: 10.63369/ijat.2025.21.6.2169-2190. https://consensus.app/papers/details/e83c0f2d15d95a72b51cfe9654bfcd3c/

[11] Endang Dewi Murrinie, F. Fairuzia et al. (2024). The metabolomic fingerprinting of four duku (Lansium domesticum) cultivars from Central Java, Indonesia based on unique metabolites and prospects for future breeding. Biodiversitas Journal of Biological Diversity. DOI: 10.13057/biodiv/d251043. https://consensus.app/papers/details/5c0aa5b699b958f8aa5ab25d11d33971/

[12] K. Wong, S. Wong et al. (1994). Volatile constituents of the fruits of lansium domesticum correa (Duku and Langsat) and baccaurea motleyana (Muell. Arg.) Muell. Arg. (Rambai). Flavour and Fragrance Journal. DOI: 10.1002/ffj.2730090608. https://consensus.app/papers/details/bfca32d6e09151c2840b73baf2e0a0ec/