Duku dan langsat ialah buah bermusim yang cepat rosak. Satu kajian oleh penyelidik Universiti Sultan Zainal Abidin (UniSZA) menyatakan duku sukar dikomersialkan kerana jangka hayatnya yang pendek, disebabkan kandungan lembapan yang melebihi 80% [1]. Mengubah buah segar menjadi buah kering boleh meningkatkan nilai komersial dan mengurangkan kehilangan buah [1].
Artikel ini meneliti kajian, kebanyakannya oleh penyelidik di Malaysia, tentang komposisi nutrisi duku, kesan pengeringan, potensi prebiotik, dan sebatian aroma buah ini.
Komposisi Nutrisi Bahagian Buah Duku Terengganu
Kajian UniSZA dan Chiang Mai University menganalisis bahagian berbeza buah duku yang ditanam di Terengganu [1]. Dapatannya [1]:
-
Kulit mempunyai kandungan abu tertinggi, manakala isi terendah.
-
Biji mempunyai kandungan protein kasar dan serat kasar tertinggi, manakala isi terendah.
-
Kalium, kalsium dan magnesium paling tinggi dalam kulit dan paling rendah dalam isi.
Kesan Pra-Rawatan dan Suhu Pengeringan
Buah duku (keseluruhan, isi, kulit dan biji) diberi pra-rawatan dengan larutan asid askorbik, natrium metabisulfit, natrium eritorbat atau celur, kemudian dikeringkan pada 50, 60, 70 dan 80°C [1]. Dapatannya [1]:
-
Nilai pH semua bahagian duku menurun apabila suhu pengeringan meningkat.
-
Biji yang dirawat dengan natrium metabisulfit dan dikeringkan pada 80°C mempunyai kandungan fenolik tertinggi (116.84 mg GAE/g).
-
Isi yang dirawat dengan asid askorbik dan dikeringkan pada 50°C mempunyai kandungan fenolik terendah.
-
Biji yang dirawat dengan natrium metabisulfit dan dikeringkan pada 50°C mempunyai kapasiti antioksidan tertinggi.
Pengkaji menyatakan dapatan ini menunjukkan potensi semua bahagian buah duku sebagai sumber nutrien yang bernilai, dan maklumat tentang buah bermusim Malaysia ini menunjukkan potensinya untuk dikomersialkan menjadi pelbagai produk makanan dan minuman [1].
Potensi Prebiotik: Menyokong Bakteria Baik
Satu kajian oleh penyelidik Universiti Sultan Zainal Abidin menguji kesan duku dan langsat kering beku terhadap pertumbuhan bakteria Bifidobacterium dalam susu tanpa lemak [2]. Duku dan langsat dibandingkan dengan oligosakarida komersial seperti inulin, GOS dan FOS [2]. Dapatannya [2]:
-
Masa penggandaan Bifidobacterium longum paling singkat dengan kehadiran duku dan langsat kering beku, berbanding GOS, FOS dan inulin.
-
Kemandirian lima spesies Bifidobacterium paling tinggi dengan duku dan langsat kering beku.
-
Peratusan tertinggi asid asetik dan laktik dihasilkan oleh B. longum, B. infantis dan B. adolescentis dengan duku dan langsat.
-
Corak keputusan serupa dengan produk oligosakarida komersial.
Pengkaji menyatakan kajian ini memberikan keputusan yang menjanjikan dalam menggalakkan pertumbuhan dan aktiviti probiotik [2]. Namun, ini ialah kajian makmal dalam susu, bukan kajian pada manusia.
Aroma Duku dan Langsat
Satu kajian di Universiti Sains Malaysia mengasingkan sebatian meruap daripada buah duku, langsat dan rambai melalui penyulingan vakum [3]. Dapatannya [3]:
-
Sebatian meruap buah duku dan langsat didominasi oleh hidrokarbon seskuiterpena.
-
Germakrena-D merupakan sebatian yang paling banyak.
-
Buah rambai pula didominasi oleh (E)-heks-2-enal.
Perbezaan kultivar. Satu kajian di Jawa Tengah menggunakan sebatian meruap daripada kulit dan isi buah untuk membezakan empat kultivar duku [4]. Isi buah Sumber mempunyai metabolit yang paling berbeza berbanding kultivar lain [4].
Antioksidan Isi Buah untuk Industri Makanan
Satu lagi kajian UniSZA mendapati ekstrak air isi buah duku mempunyai kandungan fenolik dan flavonoid tertinggi berbanding pelarut lain [5]. Pengkaji menyatakan ekstrak buah ini berpotensi menjadi sumber agen antioksidan semula jadi yang murah untuk industri makanan [5].
Kandungan Nutrien Buah
Satu kajian menyatakan duku dan langsat ialah buah bermusim yang mengandungi vitamin dan mineral [6]. Bahagian yang dimakan ialah aril yang berwarna putih lut sinar [6]. Satu ulasan merangkumi data nilai nutrisi L. domesticum yang dilaporkan dari tahun 1931 hingga November 2021 [7].
Varieti Unggul untuk Pasaran
Satu kajian menyatakan duku unggul di Indonesia, seperti Duku Komering di Sumatera Selatan dan Duku Kumpeh di Jambi, mempunyai ciri seperti saiz buah yang agak besar, tidak bergetah, kulit nipis berwarna kuning cair, isi jernih, rasa manis, kandungan air yang tinggi dan hampir tiada biji [8].
Antioksidan dalam Biji dan Kulit
Selain isi, biji duku dan langsat juga kaya dengan antioksidan. Satu kajian mendapati ekstrak metanol biji duku mempunyai aktiviti antioksidan yang sangat kuat (IC50 31.40 µg/mL), lebih kuat daripada biji langsat (IC50 57.69 µg/mL) [9]. Ini menunjukkan hasil sampingan seperti biji, yang terhasil semasa pemprosesan, juga mempunyai potensi untuk dimanfaatkan.
Bagi Penanam dan Pengusaha
Bagi kawalan perosak di dusun, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang pemprosesan dan pengkomersialan produk duku dan langsat.
Kesimpulan
Kajian oleh penyelidik di Malaysia menunjukkan duku Terengganu mempunyai potensi untuk diproses menjadi produk kering, dengan biji dan kulit kaya dengan protein, serat, mineral dan antioksidan. Duku dan langsat kering beku juga menggalakkan pertumbuhan bakteria Bifidobacterium dalam ujian makmal, setanding dengan prebiotik komersial. Aroma buah ini didominasi oleh seskuiterpena seperti germakrena-D. Penyelidikan lanjut dan ujian pada manusia masih diperlukan sebelum produk berfungsi dibangunkan.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat perubatan atau keselamatan makanan.
Rujukan
[1] R. Arshad, K. Mustafa et al. (2024). Effects of pretreatment and drying temperatures on physicochemical and antioxidant properties of dried duku (Lansium domesticum). Measurement: Food. DOI: 10.1016/j.meafoo.2024.100148. https://consensus.app/papers/details/24e21361b8d65f90aa0f287e631490b2/
[2] A. Norhayati, R. M. A. Khalili et al. (2016). POTENTIAL EFFECTS OF DUKU (LANSIUM DOMESTICUM CORR) AND LANGSAT (LANSIUM DOMESTICUM JACK) EXTRACTS ON THE GROWTH OF BIFIDOBACTERIA SPP. International Journal of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences. DOI: 10.22159/ijpps.2016v8i11.11692. https://consensus.app/papers/details/4c8ff2b5cf4b52d28bd9048d19926399/
[3] K. Wong, S. Wong et al. (1994). Volatile constituents of the fruits of lansium domesticum correa (Duku and Langsat) and baccaurea motleyana (Muell. Arg.) Muell. Arg. (Rambai). Flavour and Fragrance Journal. DOI: 10.1002/ffj.2730090608. https://consensus.app/papers/details/bfca32d6e09151c2840b73baf2e0a0ec/
[4] Endang Dewi Murrinie, F. Fairuzia et al. (2024). The metabolomic fingerprinting of four duku (Lansium domesticum) cultivars from Central Java, Indonesia based on unique metabolites and prospects for future breeding. Biodiversitas Journal of Biological Diversity. DOI: 10.13057/biodiv/d251043. https://consensus.app/papers/details/5c0aa5b699b958f8aa5ab25d11d33971/
[5] Nurul Fatihah Muhamad Pithonah, M. A. K. Rohin et al. (2023). Study on phenolic content, flavonoid content, and antioxidant capacity of extracts from Lansium parasiticum (Osbeck). Mediterranean Journal of Chemistry. DOI: 10.13171/mjc02301131663rohin. https://consensus.app/papers/details/3c835c71cfc9509382c6fc6d809ec8d5/
[6] G. Sruthi and R. Bai (2025). In vitro Antiurolithiatic Activity of Methanolic Extract of Fruit Pulp of Two Varieties of Lansium domesticum Correa (Meliaceae). Research Journal of Chemistry and Environment. DOI: 10.25303/301rjce058063. https://consensus.app/papers/details/0f94b55da50e59ffaee08bf61901815c/
[7] H. M. Abdallah, G. Mohamed, and S. Ibrahim (2022). Lansium domesticum—A Fruit with Multi-Benefits: Traditional Uses, Phytochemicals, Nutritional Value, and Bioactivities. Nutrients. DOI: 10.3390/nu14071531. https://consensus.app/papers/details/86809f77faa15a83a23e3f6caa8ed94c/
[8] Bambang Jumingin and A. Umayah (2020). PENGARUH PEMBERIAN PUPUK HAYATI DAN PENGINFUSAN BIOPESTISIDA DALAM MENEKAN PERKEMBANGAN PENYAKIT MATI RANTING (BOTRYODIPLODIA SPP.) PADA TANAMAN DUKU (LANSIUM DOMESTICUM CORR.). Unknown Journal. https://consensus.app/papers/details/3466a7d2e6925801b85bab19a6f38254/
[9] Josepin P Konda, J. Siampa et al. (2020). Aktivitas Antioksidan Ekstrak Metanol Biji Langsat (Lansium domesticum var. pubescens) dan Duku (Lansium domesticum var. domesticum) dengan Metode DPPH. JURNAL ILMIAH SAINS. DOI: 10.35799/jis.20.2.2020.28835. https://consensus.app/papers/details/d45147d6a996524f884d884c00ac7d0f/
Kata Kunci
duku, pemprosesan buah, duku kering, prebiotik, produk nilai tambah
