Limau bali (Citrus maxima) sering dikaitkan dengan pelbagai manfaat kesihatan. Satu ulasan menyatakan pelbagai laporan etnoperubatan mendedahkan penggunaan limau bali untuk batuk, demam, asma, cirit-birit, ulser dan diabetes, serta sebagai penenang [1].
Namun, sejauh manakah manfaat ini disokong oleh kajian? Artikel ini meneliti jenis bukti yang ada dan hadnya.
Senarai Aktiviti yang Dilaporkan
Ulasan oleh State University of Bangladesh, Universiti Sains Malaysia dan Universiti Brunei Darussalam menyenaraikan pelbagai sifat farmakologi limau bali, termasuk antimikrob, antitumor, antioksidan, antiradang, antikanser, antiepileptik, tonik perut, perangsang jantung, sitotoksik, pelindung hati, pelindung buah pinggang dan antidiabetes [2]. Ulasan ini menyatakan bahagian daun, isi dan kulit telah digunakan turun-temurun dalam perubatan tradisional [2].
Ulasan oleh Madan Bhandari Academy of Health Sciences, Kumamoto University dan Gandaki University turut menyenaraikan aktiviti antioksidan, antimikrob, antiradang, analgesik, antikanser, antidiabetes, anti-Alzheimer, racun serangga, anti-kebimbangan, pelindung hati, antimalaria dan anti-obesiti [1].
Namun, ulasan yang sama menyatakan penyelidikan yang meluas masih diperlukan untuk meneroka mekanisme tindakan ekstrak dan sebatiannya [1].
Kebanyakan Bukti daripada Haiwan dan Makmal
Satu ulasan menyatakan pelbagai ekstrak limau bali telah dinilai secara saintifik dalam model haiwan eksperimen, dan didapati berkesan terhadap penyakit mikrob, diabetes, tekanan oksidatif, kerosakan hati, kesakitan, keradangan dan sebagai depresan sistem saraf pusat [3].
Ulasan oleh University of Illinois Chicago dan University of the Philippines Mindanao menyatakan potensi kesihatan ekstrak kulit limau bali dan sebatian tulennya telah dinilai melalui banyak kajian in vitro dan in vivo, yang mendedahkan aktiviti penurun lipid, penurun glukosa, antioksidan, antimikrob, antiradang dan antikanser [4]. Ulasan ini menyifatkan buktinya sebagai praklinikal [4].
Ini bermakna kebanyakan dapatan datang daripada sel dalam makmal dan haiwan, bukan daripada ujian klinikal pada manusia.
Gula Darah
Kajian Hajee Mohammad Danesh Science and Technology University ke atas lima kultivar di Bangladesh mendapati kultivar BARI-2 mempunyai aktiviti perencatan enzim alfa-glukosidase tertinggi [5]. Kajian ini menerangkan bahawa sifat antidiabetes melibatkan mekanisme seperti meningkatkan rembesan insulin, meningkatkan kepekaan insulin, dan merencat pencernaan serta penyerapan karbohidrat [5].
Namun, ujian perencatan enzim ini dijalankan dalam makmal, dan tidak mengukur paras gula darah manusia.
Kesihatan Usus dan Metabolisme
Satu ulasan bibliometrik oleh Mahidol University dan Chulalongkorn University meneliti hasil sampingan limau bali, seperti kulit, empulur, lapisan span dan buah kecil [6]. Ulasan ini menyatakan [6]:
-
Hasil sampingan limau bali mengandungi serat diet, pektin, flavonoid dan minyak pati.
-
Sebatian ini boleh mengubah komposisi mikrobiota usus dengan menggalakkan genus bakteria bermanfaat dan meningkatkan penghasilan asid lemak rantai pendek.
-
Ia boleh merencat enzim pencernaan karbohidrat seperti alfa-glukosidase dan enzim pencernaan lemak seperti lipase pankreas.
-
Pengikatan asid hempedu oleh ekstrak boleh mempengaruhi metabolisme kolesterol dan penyerapan lipid.
Namun, ulasan ini menegaskan bahawa walaupun bukti praklinikal menggalakkan, ujian klinikal yang direka dengan baik masih diperlukan untuk mengesahkan keberkesanan dan keselamatannya pada manusia [6].
Kulit Limau Bali
Satu ulasan oleh State University of Malang menyatakan kulit limau bali mengandungi flavonoid, kumarin, fenilpropanoid, fenolik, steroid dan minyak pati, dengan aktiviti antioksidan, antimikrob, antiradang, racun serangga, anti-Alzheimer dan antidiabetes [7]. Ulasan ini menyatakan kajian lanjut masih diperlukan untuk meneroka aktiviti dan sebatian ekstrak kulit dengan lebih terperinci [7].
Kajian bibliometrik Universitas Gadjah Mada mengenal pasti 251 artikel berkaitan potensi farmakologi kulit limau bali antara 2002 hingga 2025, dengan peningkatan ketara sejak 2020 [8]. Pengkaji menyatakan kajian masa depan perlu memajukan pengesahan klinikal [8].
Kualiti Ulasan Berbeza-beza
Ulasan-ulasan ini berbeza dari segi tempat penerbitan. Sebagai contoh, ulasan Universiti Sains Malaysia dan rakan kongsi diterbitkan dalam Journal of Evidence-based Integrative Medicine [2], manakala ulasan lain diterbitkan dalam International Journal of Research in Pharmacy and Allied Science [9] dan International Journal of Pharmaceutical Sciences Review and Research [3]. Kesemuanya ialah ulasan, bukan kajian asal pada manusia. Satu ulasan menyatakan limau bali “terbukti secara saintifik” selamat untuk manusia [2], tetapi ringkasannya tidak menyebut ujian klinikal manusia yang menyokong kenyataan ini.
Vitamin C dan Imuniti
Satu ulasan menekankan sifat antimikrob dan antiradang limau bali, dan menyatakan potensinya dalam mencegah kekurangan vitamin C, meningkatkan imuniti dan menyokong kesihatan metabolik [9]. Ulasan ini juga menyatakan kandungan vitamin C dalam jus limau bali boleh diukur menggunakan titratan iodometri [9].
Bagi yang Menanam Limau Bali Sendiri
Bagi yang menggunakan kulit atau daun dari pokok sendiri, gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang penjagaan pokok limau bali.
Kesimpulan
Limau bali mempunyai sejarah panjang dalam perubatan tradisional, dan ulasan menyenaraikan pelbagai aktiviti seperti antidiabetes, penurun lipid dan sokongan kesihatan usus. Namun, hampir semua bukti datang daripada kajian makmal dan haiwan. Beberapa ulasan sendiri menegaskan bahawa ujian klinikal manusia masih diperlukan. Limau bali boleh dinikmati sebagai sebahagian daripada diet seimbang, tetapi bukan pengganti rawatan perubatan.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum berdasarkan ringkasan kajian dan bukan nasihat perubatan. Pesakit diabetes atau kolesterol tinggi tidak boleh menggantikan ubat dengan limau bali atau ekstraknya. Limau bali juga boleh berinteraksi dengan sesetengah ubat, jadi rujuk doktor atau ahli farmasi terlebih dahulu.
Rujukan
[1] Biswash Sapkota, Hari Prasad Devkota, and Prakash Poudel (2022). Citrus maxima (Brum.) Merr. (Rutaceae): Bioactive Chemical Constituents and Pharmacological Activities. Evidence-based Complementary and Alternative Medicine : eCAM. DOI: 10.1155/2022/8741669. https://consensus.app/papers/details/0da4059a0d3758d682fa3b2258797131/
[2] Rusat Jahin Anmol, S. Marium et al. (2021). Phytochemical and Therapeutic Potential of Citrus grandis (L.) Osbeck: A Review. Journal of Evidence-based Integrative Medicine. DOI: 10.1177/2515690×211043741. https://consensus.app/papers/details/e4534caa887b52818c4cc543595f9e32/
[3] A. Nazeer, A. M. et al. (2022). Citrus maxima: A Brief Review on the World’s Largest Citrus Fruit. International Journal of Pharmaceutical Sciences Review and Research. DOI: 10.47583/ijpsrr.2022.v74i01.016. https://consensus.app/papers/details/185ddac2c9cd5d2d962b50c93cfd38f5/
[4] Restituto Tocmo, Jennifer T. Peña-Fronteras et al. (2020). Valorization of pomelo (Citrus grandis Osbeck) peel: A review of current utilization, phytochemistry, bioactivities, and mechanisms of action. Comprehensive reviews in food science and food safety. DOI: 10.1111/1541-4337.12561. https://consensus.app/papers/details/a9dcf0e261ed5fa28c1e7cab47a72fcb/
[5] S. M. Kamrul Hasan, Md. Rakibul Islam et al. (2024). Exploring the nutraceutical potential: Evaluating the nutritional and bioactive functions of five pomelo fruit varieties in Bangladesh. Heliyon. DOI: 10.1016/j.heliyon.2024.e31786. https://consensus.app/papers/details/75fc22c7647d5d26957eec552039a2c3/
[6] Thavaree Thilavech, T. Suantawee et al. (2025). Pomelo by-products: A bibliometric review on enhancing gut health and digestive function for metabolic regulation through advanced processing techniques. Current Research in Food Science. DOI: 10.1016/j.crfs.2025.101150. https://consensus.app/papers/details/cceb18a018f3551b9ce54e4843894995/
[7] Sutrisno and S. Marfu’ah (2024). Chemical Content and Pharmacology of Pomelo Orange (Citrus Maxima) Fruit Peel: A Review. E3S Web of Conferences. DOI: 10.1051/e3sconf/202448106004. https://consensus.app/papers/details/4e335527ce185445a13731a35a46108e/
[8] Indah Zunita Sari, Alma Azizah et al. (2026). Pharmacological potential of pomelo (Citrus maxima) peel: A bibliometric review of global research trends and future directions. Journal of Food and Drug Analysis. DOI: 10.38212/2224-6614.3589. https://consensus.app/papers/details/852410475ea85e2a8e5e0614cc73d97c/
[9] D. Rose, D. S. et al. (2025). Review on Vitamin C Enriched Citrus maxima (Pomelo). International Journal of Research in Pharmacy and Allied Science. DOI: 10.71431/ijrpas.2025.4803. https://consensus.app/papers/details/bcb5439062a75e8bb1151f642f5819a7/
Kata Kunci
limau bali, kencing manis, kolesterol, kesihatan usus, kajian klinikal
