Bagi penghidap diabetes atau sesiapa yang menjaga paras gula darah, soalan biasa ialah: “Buah manis boleh makan tak?” Jawapannya tidak semudah “ya” atau “tidak”. Kemanisan buah tidak semestinya sama dengan kesannya terhadap gula darah. Artikel ini merumuskan kajian indeks glisemik (GI) buah-buahan tropika, termasuk satu kajian penting dari Malaysia.
Apakah Indeks Glisemik?
Indeks glisemik ialah ukuran seberapa cepat sesuatu makanan meningkatkan paras gula darah berbanding glukosa tulen. Kajian-kajian yang dirujuk mengelaskan buah kepada kategori GI rendah, sederhana dan tinggi. Beban glisemik (GL) pula mengambil kira jumlah karbohidrat dalam satu hidangan.
Kajian Buah Malaysia
Satu kajian mengukur GI empat buah yang ditanam di Malaysia, iaitu durian, betik, nanas dan tembikai, dalam kalangan 10 sukarelawan sihat [1]:
| Buah | Indeks glisemik | Kategori |
|---|---|---|
| Nanas | 82 ± 4 | Tinggi |
| Betik | 58 ± 6 | Sederhana |
| Tembikai | 55 ± 3 | Rendah |
| Durian | 49 ± 5 | Rendah |
GI nanas adalah jauh lebih tinggi berbanding betik, tembikai dan durian [1]. Perbezaan GI antara betik, tembikai dan durian tidak signifikan secara statistik [1]. Pengkaji menyatakan kesahan keputusan ini bergantung kepada ketepatan data dalam jadual makanan yang digunakan untuk menentukan saiz hidangan [1].
Kajian Buah Thailand
Kajian buah Thailand mendapati [2]:
GI rendah: jujube, mangga muda, pisang (beberapa varieti), jambu batu, asam jawa, nangka, durian (Monthong dan Chanee), limau, longan, belimbing, limau bali (Thong Dee), ciku, buah naga putih, salak dan rambutan.
GI sederhana: limau bali (Kao Nampheung), pisang Kluai Hom, buah naga merah, tembikai, kelapa, manggis, langsat, mangga masak, betik, jambu air dan laici.
GI tinggi: nanas.
Kebanyakan buah dikelaskan sebagai GL rendah, kecuali asam jawa, buah naga merah, manggis, laici dan nanas yang dikelaskan sebagai GL sederhana [2].
Perhatikan bahawa mangga muda mempunyai GI rendah, manakala mangga masak mempunyai GI sederhana [2]. Ini selari dengan perubahan kanji kepada gula semasa pematangan.
Durian: Gula Darah Rendah, tetapi Insulin Tinggi?
Satu kajian lama pada pesakit diabetes jenis 2 membandingkan nanas, mangga, pisang, durian dan rambutan dengan kandungan karbohidrat yang sama [3]. Lengkung tindak balas glukosa terhadap mangga dan pisang lebih rendah berbanding rambutan, durian dan nanas [3]. Lengkung dan kawasan tindak balas insulin selepas makan durian pula lebih tinggi berbanding buah-buah lain [3].
Ini menunjukkan bahawa GI sahaja tidak memberi gambaran penuh; tindak balas insulin juga penting.
Mengapa Sesetengah Buah Ber-GI Lebih Rendah?
Kajian di Filipina pada pesakit diabetes jenis 2 mendapati ciku dan mangga mempunyai GI lebih rendah (57 dan 59) berbanding nanas (73) dan betik (86) [4]. Pengkaji mengaitkan perbezaan ini dengan [4]:
jumlah serat;
jenis dan jumlah gula;
kehadiran antinutrien;
keasidan; dan
ciri fizikal buah semasa dikunyah.
Nanas dan betik, yang memberi tindak balas gula darah lebih tinggi dalam kajian itu, mempunyai kandungan serat lebih rendah, kurang asid, dan mengandungi gula glukosa serta sukrosa [4].
Bentuk Buah Juga Penting
Kajian di Singapura membandingkan jambu batu dan betik dalam bentuk kepingan kecil dan puri [5]. Semua bentuk dan jenis buah yang dikaji mempunyai GI rendah, tetapi terdapat perbezaan signifikan antara rawatan: kepingan jambu batu (29), kepingan betik (38), puri betik (42) dan puri jambu batu (47) [5]. Warga emas menunjukkan tindak balas gula darah lebih tinggi berbanding orang muda [5].
Dapatan yang Berbeza-beza
Penting untuk diingat, nilai GI boleh berbeza antara kajian. Contohnya, betik dikelaskan sebagai GI sederhana dalam kajian Malaysia (58) [1], tetapi mencatat GI 86 dalam kajian pesakit diabetes di Filipina [4]. Perbezaan ini mungkin disebabkan varieti, tahap kematangan, peserta kajian dan kaedah ujian.
Panduan Praktikal
1. Kawal saiz hidangan. Walaupun buah ber-GI rendah, makan dalam kuantiti besar tetap meningkatkan gula darah.
2. Pilih buah utuh berbanding jus atau puri. Bentuk buah mempengaruhi tindak balas gula darah [5].
3. Berhati-hati dengan nanas. Dua kajian di rantau ini mengelaskannya sebagai GI tinggi [1][2].
4. Durian: makan secara sederhana. GI-nya rendah, tetapi satu kajian mendapati tindak balas insulin yang lebih tinggi [3].
5. Pantau sendiri. Penghidap diabetes boleh memeriksa gula darah selepas makan buah tertentu untuk memahami tindak balas badan sendiri.
Bagaimana Ujian GI Dijalankan?
Dalam kajian buah Malaysia, sukarelawan sihat yang berpuasa semalaman mengambil bahagian buah yang mengandungi 50 g karbohidrat tersedia, dan glukosa digunakan sebagai makanan rujukan [1]. Paras glukosa plasma diukur pada selang masa selama dua jam selepas makan, dan GI dikira dengan membandingkan kawasan di bawah lengkung gula darah selepas buah dengan selepas glukosa [1]. Kajian buah Thailand pula menggunakan 25 g karbohidrat tersedia [2]. Perbezaan kaedah seperti ini boleh menyumbang kepada perbezaan nilai GI antara kajian.
Kesimpulan
Kajian Malaysia mendapati durian dan tembikai mempunyai GI rendah, betik sederhana dan nanas tinggi. Kajian di Thailand dan Filipina menunjukkan corak yang hampir sama, tetapi nilai GI boleh berbeza mengikut varieti, kematangan dan individu. Rasa manis buah tidak semestinya mencerminkan kesannya terhadap gula darah; serat, jenis gula, keasidan dan bentuk buah turut memainkan peranan.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Penghidap diabetes perlu berbincang dengan doktor atau pakar dietetik tentang jenis dan jumlah buah yang sesuai.
Rujukan
[1] S. D. Robert et al. (2008). Glycemic index of common Malaysian fruits. Asia Pacific journal of clinical nutrition.
[2] Achiraya Kamchansuppasin et al. (2021). Glycaemic index and glycaemic load of commonly consumed Thai fruits. International Food Research Journal. DOI: 10.47836/ifrj.28.4.15.
[3] Chulaporn Roongpisuthipong et al. (1991). Postprandial glucose and insulin responses to various tropical fruits of equivalent carbohydrate content in non-insulin-dependent diabetes mellitus. Diabetes research and clinical practice. DOI: 10.1016/0168-8227(91)90118-w.
[4] Maria Teresa B Guevarra et al. (2000). Blood glucose responses of diabetes mellitus type II patients to some local fruits. Asia Pacific journal of clinical nutrition. DOI: 10.1046/j.1440-6047.2000.00159.x.
[5] S. L. Tey et al. (2017). Fruit form influences postprandial glycemic response in elderly and young adults. The Journal of Nutrition, Health & Aging. DOI: 10.1007/s12603-017-0880-9.
