Jagung mudah diserang kulat, terutamanya dalam iklim panas dan lembap seperti di Malaysia. Sesetengah kulat menghasilkan aflatoksin, toksin semula jadi yang boleh merosakkan hati. Isu ini penting bukan sahaja untuk pengguna, tetapi juga untuk petani, peniaga dan industri makanan ternakan. Artikel ini menerangkan risiko aflatoksin dalam jagung dan cara mengurangkannya berdasarkan kajian.
Apa Itu Aflatoksin?
Aflatoksin B1 merupakan karsinogen hati yang kuat dan sering ditemui dalam makanan ruji dari kawasan tropika [1]. Jagung terdedah kepada serangan kulat dan berisiko dicemari aflatoksin dalam keadaan tertentu, yang merupakan ancaman serius kepada kesihatan manusia dan haiwan [2].
Iklim yang panas dan lembap memudahkan kulat penghasil aflatoksin berkembang [3].
Situasi di ASEAN, Termasuk Malaysia
Ulasan skop 2026 menganalisis 20 kajian dari Malaysia, Thailand, Vietnam dan Filipina tentang aflatoksin B1 dalam beras, jagung dan produk kacang tanah [1]:
Kacang tanah dan jagung mempunyai kepekatan aflatoksin B1 tertinggi antara semua kumpulan makanan.
Bagi jagung, tahap tertinggi diperhatikan di Filipina.
Kebanyakan nilai Margin Pendedahan (MOE) berada di bawah 10,000, menunjukkan kebimbangan kesihatan awam yang utama.
Penyelidik menekankan keperluan pengawasan yang lebih baik, pengurusan lepas tuai yang lebih baik dan strategi pengurusan risiko serantau yang selaras [1].
Kajian di Ladang Jagung Bijian Terengganu
Kajian di dua ladang perintis jagung bijian di Terengganu (Kampong Dadong dan Rhu Tapai) mengasingkan 131 isolat kulat daripada 30 spesies [4]:
Fusarium verticillioides paling dominan di kedua-dua ladang.
Kulat penghasil toksin seperti Aspergillus flavus, A. niger, F. incarnatum dan F. proliferatum turut ditemui.
Kira-kira 25 daripada 30 isolat yang diuji mampu menghasilkan sekurang-kurangnya satu mikotoksin di makmal.
Penyelidik menyatakan iklim tropika Malaysia sentiasa mendedahkan jagung bijian kepada kolonisasi kulat dan penghasilan mikotoksin [4].
Penyimpanan Jagung dalam Cuaca Malaysia
Kajian MARDI menyimpan jagung bijian (kelembapan awal 12.5%) dalam tiga jenis bekas selama tiga bulan dalam cuaca Malaysia (suhu 23°C hingga 33°C, kelembapan relatif sekitar 81%) [5]:
Paras aflatoksin rendah ditemui, jadi jagung dianggap selamat selepas tiga bulan.
Namun, struktur fizikal jagung terjejas akibat serangan serangga perosak daripada dua spesies kumbang.
Faktor yang Meningkatkan Risiko
Kaedah pengeringan
Kajian terhadap 315 petani jagung di Kenya mendapati pengeringan jagung di atas tanah terdedah mempunyai kemungkinan pencemaran aflatoksin yang lebih tinggi berbanding pengeringan di atas kanvas [6].
Kelembapan dan musim
Kajian di Tamil Nadu, India mendapati lebih banyak sampel positif aflatoksin selepas tuai dan pada musim tertentu, menunjukkan pengaruh kelembapan terhadap pembiakan A. flavus [7].
Pencemaran sebelum tuai
Kajian di Kenya menunjukkan pencemaran aflatoksin yang ketara sebelum tuai, jadi pencegahan jangkitan sebelum tuai perlu menjadi tumpuan utama [8].
Amalan Pertanian Baik (GAP) untuk Mengurangkan Aflatoksin
Ulasan amalan pertanian baik untuk pekebun kecil jagung mencadangkan [2]:
1. Gunakan varieti tahan kemarau.
2. Tuai tepat pada masanya.
3. Asingkan tongkol yang rosak dan yang tidak ditutup kulit dengan baik.
4. Keringkan dengan betul sehingga kelembapan 13%.
5. Simpan dalam keadaan bersih dengan pengudaraan yang sesuai, atau sebaiknya dalam keadaan kedap udara.
Kaedah tambahan
Pengeringan hasil sehingga kelembapan bawah 9% dan penyimpanan dalam guni jut membantu mengurangkan aflatoksin selepas tuai [7].
Agen kawalan biologi seperti Trichoderma viride dan Bacillus subtilis boleh digunakan sebelum tuai [7].
Peranti mudah alih kos rendah yang menggunakan cahaya pendarfluor boleh mengesan dan membantu mengasingkan biji jagung tercemar. Dengan kadar penolakan sekitar 1%, aflatoksin dapat dikurangkan sehingga 99.3% dalam satu ujian [9].
Panduan untuk Pengguna
1. Beli jagung segar dan elakkan tongkol atau biji yang berkulat, berubah warna atau berbau hapak.
2. Simpan tepung jagung dan jagung kering di tempat kering dan sejuk.
3. Buang produk jagung yang menunjukkan tanda kulat.
4. Pelbagaikan makanan untuk mengurangkan pendedahan daripada satu sumber.
Panduan untuk Petani dan Peniaga
1. Ikut amalan pertanian baik dan keringkan jagung dengan sempurna [2].
2. Keringkan di atas kanvas, bukan terus di atas tanah [6].
3. Kawal serangga perosak dalam stor penyimpanan [5].
4. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, termasuk tempoh tunggu sebelum tuai.
5. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian dan MARDI tentang pengendalian lepas tuai.
Teknologi Pengesanan Pantas
Spektroskopi inframerah dekat (NIRS) didapati sangat baik dalam mengelaskan sampel jagung mengikut tahap pencemaran aflatoksin berbanding had peraturan Eropah, walaupun belum cukup tepat untuk mengukur kuantiti toksin [10].
Kesimpulan
Aflatoksin merupakan risiko keselamatan makanan yang serius dalam jagung di rantau ASEAN, termasuk Malaysia. Kajian di Terengganu mendapati kulat penghasil toksin wujud dalam ladang jagung bijian tempatan. Namun, kajian penyimpanan MARDI menunjukkan jagung yang dikeringkan dengan betul boleh disimpan selama tiga bulan dengan aflatoksin yang rendah. Pengeringan yang sempurna, penyimpanan yang bersih dan amalan pertanian baik merupakan kunci pencegahan.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat keselamatan makanan rasmi. Pengusaha makanan dan makanan ternakan perlu merujuk pihak berkuasa yang berkaitan untuk keperluan piawaian.
Rujukan
[1] Siti Soleha Ab Dullah et al. (2026). A Scoping Review and Risk Assessment of Aflatoxin B1 Contamination in Rice, Maize, and Peanut-Based Products Across Selected ASEAN Countries. Foods. DOI: 10.3390/foods15111874.
[2] F. Xu et al. (2021). Review of good agricultural practices for smallholder maize farmers to minimise aflatoxin contamination. World Mycotoxin Journal. DOI: 10.3920/wmj2021.2685.
[3] Gudisa Bereda (2026). Aflatoxin Contamination in Maize: Food Safety Challenges, Analytical Advances, Exposure Assessment, and Mitigation Approaches. Journal of Food Composition and Analysis. DOI: 10.1016/j.jfca.2026.109443.
[4] Siti Nur Akmar Mohd Yazid et al. (2021). Diversity and Toxigenicity of Mycobiota in Grain Corn: A Case Study at Pioneer Grain Corn Plantations in Terengganu, Malaysia. Agriculture. DOI: 10.3390/agriculture11030237.
[5] Sharifah Hafiza Mohd Ramli et al. (2021). Properties of Grain Corn During Short Term Storage in Tropical Ambient Temperature. Advances in Agricultural and Food Research Journal. DOI: 10.36877/aafrj.a0000210.
[6] W. Kyalo et al. (2023). Aflatoxin Contamination of Maize from Small-Scale Farms Practicing Different Artisanal Control Methods in Kitui, Kenya. Journal of Food Quality. DOI: 10.1155/2023/3501819.
[7] M. Karthikeyan et al. (2025). Aflatoxin evaluation and integrated management strategies to minimize toxin contamination in maize and peanuts. Journal of Agriculture and Food Research. DOI: 10.1016/j.jafr.2025.101809.
[8] G. Mahuku et al. (2019). Pre-harvest management is a critical practice for minimizing aflatoxin contamination of maize. Food Control. DOI: 10.1016/j.foodcont.2018.08.032.
[9] H. Yao et al. (2023). A Low-Cost, Portable Device for Detecting and Sorting Aflatoxin-Contaminated Maize Kernels. Toxins. DOI: 10.3390/toxins15030197.
[10] Sylviane Bailly et al. (2024). Rapid Detection of Aflatoxins in Ground Maize Using Near Infrared Spectroscopy. Toxins. DOI: 10.3390/toxins16090385.
