Sacha inchi ialah tanaman menjalar dari Amazon yang kini ditanam di pelbagai negara Asia Tenggara. Ia dianggap tanaman berpotensi kerana nilai pemakanannya yang tinggi dan keperluan input yang rendah. Bagi petani Malaysia yang berminat, artikel ini merumuskan kajian tentang percambahan biji, pembajaan, keadaan tanaman dan kawalan penyakit, termasuk satu kajian yang memberi tumpuan kepada konteks Malaysia.
Kenapa Sacha Inchi Menarik untuk Petani?
Sacha inchi ialah tanaman yang kurang dimanfaatkan tetapi berpotensi besar. Ulasan menyatakan tanaman seperti ini boleh memberi ketahanan pertanian, keperluan input luar yang rendah, ketahanan iklim dan peluang pendapatan yang lebih baik untuk pekebun kecil [1].
Penanaman sacha inchi boleh berjaya di tanah terdegradasi dengan input agrokimia yang minimum [2]. Namun, penanaman berskala besar berdepan cabaran seperti variasi genetik, daya hidup biji yang rendah serta kerentanan terhadap perosak dan penyakit [2].
Percambahan Biji
Maklumat tentang dormansi biji sacha inchi masih kurang, terutamanya di Malaysia. Satu kajian menilai cara terbaik memecahkan dormansi biji sacha inchi menggunakan empat rawatan [3]:
| Rawatan | Kaedah |
|---|---|
| Skarifikasi asid | Asid sulfurik 20% |
| Skarifikasi mekanikal | Gosok dengan kertas pasir gred 80 selama 30 saat hingga 1 minit |
| Air panas | Rendam dalam air 82°C hingga sejuk |
| Kawalan | Rendam dalam air semalaman |
Skarifikasi mekanikal menggunakan kertas pasir merupakan kaedah terbaik, dengan 64% biji bercambah [3].
Media Semaian
Kajian anak benih mendapati pemberian bahan organik menghasilkan pertumbuhan yang lebih baik berbanding tanpa bahan organik. Campuran tanah atas, pasir dan sisa cengkerik memberikan pertumbuhan optimum [4].
Pembajaan
NPK dan biochar
Kajian media tanaman mendapati gabungan 99.92 g biochar dan 2.47 g baja NPK menghasilkan pertumbuhan terbaik, dengan 63 helai daun dan ketinggian pokok 174.6 cm [5]. Biochar juga merupakan alternatif untuk mengurangkan kesan negatif baja tak organik [5].
Baja daripada kulit biji sacha inchi
Satu kajian mendapati baja berasaskan kulit biji sacha inchi menghasilkan berat tuaian yang lebih tinggi berbanding baja najis kambing. Jika menggunakan gabungan, komposisi 80% kulit biji sacha inchi dan 20% najis kambing disyorkan [6]. Ini menyokong model ekonomi kitaran dan mengurangkan kos baja.
Eko-enzim dan mikoriza
Gabungan eko-enzim (22.5 mL/L) dan baja mikoriza (40 g sepokok) merupakan jumlah optimum untuk meningkatkan pertumbuhan sacha inchi di tanah inceptisol [7].
Keadaan Tanaman
Kajian di Indonesia membandingkan tiga keadaan tanaman [8]:
| Keadaan | Dapatan |
|---|---|
| Kawasan terbuka | Pengeluaran biji tertinggi |
| Kultur campuran | Hasil minyak bulanan tertinggi |
| Agroperhutanan | Omega-3 tertinggi |
Jumlah asid lemak tak tepu tidak berbeza dengan ketara antara ketiga-tiga keadaan (91.88% hingga 92.97%). Penyelidik mengesyorkan penanaman di kawasan terbuka kerana produktiviti biji yang lebih tinggi [8].
Kajian lain mendapati ketumpatan spora mikoriza paling rendah dalam penanaman sacha inchi secara monokultur berbanding penanaman bersama tumbuhan lain [9]. Indeks kesuburan tanah juga paling rendah dalam monokultur sacha inchi [10].
Ancaman: Banjir dan Tanah Bertakung
Sacha inchi sensitif terhadap tanah bertakung air. Selepas 5 hari tanah bertakung, keupayaan fotosintesis anak benih menurun dengan ketara, dan genotip yang mudah terjejas mencatatkan kadar layu melebihi 50%. Sesetengah anak benih menghasilkan akar adventitius dan mampu bertahan selepas dua minggu bertakung [11].
Pengajaran: Pastikan saliran yang baik, terutamanya semasa musim tengkujuh.
Penyakit Reput Akar
Kajian lapangan tiga tahun di China mendapati reput akar, terutamanya disebabkan kulat Fusarium oxysporum, semakin mengancam produktiviti sacha inchi. Daripada lima rawatan yang diuji [12]:
Pensterilan lubang tanaman dan tanah atas dengan kapur tohor memberi hasil terbaik.
Kejadian reput akar menurun daripada 77.78% (kawalan) kepada 44.44%.
Hasil meningkat sebanyak 48.99% (6,065 kg sehektar).
pH tanah, kalsium dan magnesium meningkat.
Namun, kapur mengurangkan kuprum, zink, mangan dan besi dalam tanah, jadi tambahan mikronutrien mungkin diperlukan.
Potensi Ekonomi Komuniti
Kajian di Purwakarta, Indonesia mendapati penanaman sacha inchi di bawah program komuniti mewujudkan 80 pekerjaan baharu, meningkatkan pendapatan bulanan sebanyak 27% dan memulihkan 28 hektar tanah terbiar [13].
Panduan untuk Petani Malaysia
1. Gosok biji dengan kertas pasir sebelum disemai untuk meningkatkan percambahan [3].
2. Gunakan media semaian dengan bahan organik [4].
3. Pertimbangkan biochar dan NPK dalam media tanaman [5].
4. Kitar semula kulit biji sebagai baja [6].
5. Pastikan saliran baik untuk mengelakkan tanah bertakung [11].
6. Rawat lubang tanaman dengan kapur jika reput akar menjadi masalah, dan tambah mikronutrien jika perlu [12].
7. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan ikut arahan label, termasuk tempoh tunggu sebelum tuai.
8. Dapatkan nasihat Jabatan Pertanian tentang kesesuaian tanaman ini di kawasan anda.
Kesimpulan
Kajian mendapati skarifikasi mekanikal dengan kertas pasir merupakan cara terbaik untuk meningkatkan percambahan biji sacha inchi. Bahan organik, biochar dan baja daripada kulit biji membantu pertumbuhan, manakala penanaman di kawasan terbuka menghasilkan biji paling banyak. Saliran yang baik dan kawalan reput akar dengan kapur penting untuk mengekalkan hasil.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat pertanian khusus. Petani perlu merujuk Jabatan Pertanian dan MARDI untuk cadangan yang sesuai dengan kawasan masing-masing.
Rujukan
[1] N. Kodahl et al. (2021). Sacha Inchi (Plukenetia volubilis L.) Is an Underutilized Crop with a Great Potential. Agronomy. DOI: 10.3390/agronomy11061066.
[2] Pramesti Istiandari et al. (2025). Integrating In Vitro Cultivation and Sustainable Field Practices of Sacha Inchi (Plukenetia volubilis L.) for Enhanced Oil Yield and Quality: A Review. Horticulturae. DOI: 10.3390/horticulturae11020194.
[3] Liyana Afiqah binti Abd Rahman et al. (2024). Assessment of Germination of Plukenetia volubilis L. (SACHA INCHI). International Journal For Multidisciplinary Research. DOI: 10.36948/ijfmr.2024.v06i04.25804.
[4] Synthia Ona Guserike Afner (2022). GROWTH RESPONSES OF SACHA INCHI BEAN SEEDS (Plukenetia volubilis L) ON VARIOUS ORGANIC MATERIAL SOURCES. International Journal of Applied Science and Research. DOI: 10.56293/ijasr.2022.5516.
[5] A. Suraya et al. (2023). The effectiveness of amended NPK fertilizer and biochar in the medium of planting Sacha inchi (Plukenetia volubilis). IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. DOI: 10.1088/1755-1315/1182/1/012033.
[6] S. Andayani et al. (2024). Prediction Model of Sacha Inchi Crop Development Based on Technology and Farmers’ Perception of Socio-Economic Factors. Sustainability. DOI: 10.3390/su16072680.
[7] Rosnina A. G. et al. (2023). Growth responses of sacha inchi (Plukenetia volubilis L.) to eco-enzyme and arbuscular mychorriza treatments on inceptisol. Open Global Scientific Journal. DOI: 10.70110/ogsj.v2i2.23.
[8] S. Supriyanto et al. (2022). The Effect of Cultivation Conditions on Sacha Inchi (Plukenetia volubilis L.) Seed Production and Oil Quality (Omega 3, 6, 9). Agronomy. DOI: 10.3390/agronomy12030636.
[9] Retno Rosariastuti (2024). The Effects of Various Stands in Sacha Inchi Bean (Plukenetia volubilis) Agroforestry on Mycorrhizal Spore Density. International Journal of Agriculture and Biology. DOI: 10.17957/ijab/15.2250.
[10] W. Aryani (2024). Soil Fertility Index Assessment in Teak-Based Sacha Inchi (Plukenetia volubilis L.) Cropping Patterns. International Journal of Agriculture and Biology. DOI: 10.17957/ijab/15.2258.
[11] Chyi-chuann Chen et al. (2022). Photosynthetic and Morphological Responses of Sacha Inchi (Plukenetia volubilis L.) to Waterlogging Stress. Plants. DOI: 10.3390/plants11030249.
[12] Jia-Lin Zhang et al. (2026). Quicklime sterilization of planting holes and topsoil enhances Sacha inchi yield and suppresses root rot in tropical conditions. Industrial Crops and Products. DOI: 10.1016/j.indcrop.2026.122779.
[13] H. Purwawangsa et al. (2025). Community development of a business ecosystem in sacha inchi products, case study of purwakarta farmers through the one village one CEO program. BIO Web of Conferences. DOI: 10.1051/bioconf/202517104006.
