Apabila nanas dituai dan diproses, sebahagian besar tumbuhan dan buahnya menjadi sisa: daun, kulit, empulur, mahkota dan batang. Di Malaysia, sisa ini sering dibakar atau dibiarkan reput. Namun, penyelidikan menunjukkan sisa nanas mempunyai nilai yang tinggi, daripada gentian tekstil hingga bromelain, bioetanol dan perabot. Artikel ini meneliti potensi sisa nanas untuk ekonomi kitaran, dengan tumpuan kepada Malaysia.
Skala Sisa Nanas
Pemprosesan nanas menghasilkan 650 hingga 800 kg sisa bagi setiap tan nanas [1].
Di Malaysia, lebih 147,000 hektar tanah digunakan untuk ladang nanas, menghasilkan kira-kira 65 tan sisa sehektar [2].
Sisa ini datang daripada daun panjang pokok induk yang dipotong selepas tuai bagi membolehkan anak pokok (sulur) tumbuh [2].
Kira-kira 1.2 juta tan sisa pertanian dilupuskan setiap tahun di Malaysia, biasanya dibakar atau dibiarkan reput, yang menimbulkan isu alam sekitar [3].
Bahagian 1: Gentian Daun Nanas (PALF)
Ciri gentian
Daun nanas mengandungi 2.5% hingga 3.5% gentian yang dilapisi bahan berlilin. Gentian daun nanas (PALF) telah digunakan dalam industri tekstil sejak abad ke-18 [4].
PALF merupakan salah satu bahan sisa yang banyak terdapat di Malaysia. Dari perspektif sosioekonomi, ia boleh menjadi sumber bahan mentah baharu untuk industri dan berpotensi menggantikan gentian sintetik yang mahal dan tidak boleh diperbaharui [5].
Kegunaan PALF
| Kegunaan | Contoh |
|---|---|
| Tekstil | Fabrik, termasuk alternatif kepada sutera mahal dalam pembuatan songket [2] |
| Komposit | Penguat dalam bahan polimer [5] |
| Perabot | Bahan untuk permukaan meja [6] |
| Selulosa | Kandungan selulosa sehingga 73% untuk tekstil dan kertas [7] |
Pewarnaan untuk songket
Kajian di Malaysia mewarnakan gentian daun nanas menggunakan kaedah inframerah yang menjimatkan tenaga. Gentian berwarna menunjukkan ketahanan warna yang sangat baik terhadap pencucian dan cahaya. Kaedah ini boleh menyediakan alternatif kepada gentian sutera yang mahal dalam industri songket [2].
Teknologi pengeluaran lestari
Di Malaysia, beberapa inisiatif telah dijalankan untuk mengekstrak gentian daun nanas dan menukarkannya kepada produk komersial. Namun, proses pengeluaran masih ketinggalan dari segi teknologi. Penyelidik mencadangkan teknologi pengeluaran lestari yang mengurangkan pencemaran, meminimumkan sisa dan menjimatkan tenaga [3].
Bahagian 2: Kulit dan Empulur
Nilai pemakanan kulit
Kulit nanas kaya dengan kalsium, kalium, vitamin C, karbohidrat, serat dan air, serta mengandungi gula (sukrosa, glukosa, fruktosa), asid sitrik dan bromelain [8].
Kulit dan empulur MD2
Kajian kulit dan empulur nanas MD2 mendapati kulit mempunyai jumlah fenolik dan flavonoid yang lebih tinggi serta aktiviti antioksidan yang lebih baik. Sebanyak 38 sebatian meruap dikenal pasti dalam kulit dan 23 dalam empulur [9].
Produk daripada kulit
Kulit nanas boleh digunakan untuk menghasilkan cuka, alkohol, asid sitrik, skuasy, sirap, jeli dan jeruk [8].
Bahagian 3: Bromelain daripada Sisa
Kehadiran enzim protease dalam sisa nanas menjadikannya bahan mentah yang sesuai untuk pengeluaran bromelain [10]. Batang nanas menunjukkan aktiviti bromelain yang tertinggi berbanding isi dan kulit [11]. Bromelain digunakan secara meluas dalam industri makanan untuk melembutkan daging, membakar roti dan memproses keju [12], dan dalam perubatan untuk rawatan luka terbakar [13].
Bahagian 4: Tenaga dan Bahan Lain
Sisa nanas mempunyai pelbagai potensi lain [10]:
Bioenergi: bioetanol, biobutanol, biodiesel, biometana dan biohidrogen.
Selulosa: nanokristal selulosa, pembungkusan terbiodegradasi dan bio-penjerap.
Penapaian: wain, cuka dan asid organik, kerana kandungan gula yang tinggi terutamanya dalam kulit.
Kajian bioetanol daripada daun nanas mencapai kecekapan penapaian melebihi 91% [14].
Bahagian 5: Perspektif Pekebun Kecil di Johor
Kajian terhadap 150 pekebun kecil nanas di Johor mengenal pasti empat faktor yang mempengaruhi perspektif mereka terhadap pengurusan sisa nanas secara lestari [15]:
1. Norma subjektif (pengaruh orang sekeliling)
2. Pengetahuan
3. Kawalan tingkah laku yang dirasakan
4. Perkhidmatan pengembangan dan khidmat nasihat pertanian
Penyelidik menyatakan penggunaan sisa nanas boleh memberikan pendapatan tambahan kepada pekebun kecil, mewujudkan persekitaran hijau dan merangsang pertumbuhan ekonomi [15].
Cabaran
1. Teknologi pengekstrakan gentian masih ketinggalan [3].
2. Sifat gentian yang menyerap air menjadi halangan untuk kegunaan sebagai bahan penguat polimer [16].
3. Daya maju tekno-ekonomi proses biorefineri masih perlu dikaji, kerana kebanyakan kajian dijalankan pada skala kecil [17].
Panduan untuk Pekebun dan Usahawan
1. Jangan bakar daun nanas. Hubungi agensi seperti Lembaga Perindustrian Nanas Malaysia (LPNM) atau Jabatan Pertanian tentang peluang pengumpulan sisa.
2. Terokai produk nilai tambah seperti cuka, jem atau minuman daripada kulit.
3. Bekerjasama dengan penyelidik universiti dan MARDI untuk projek gentian atau bromelain.
4. Gunakan hanya racun perosak berdaftar dengan Lembaga Racun Makhluk Perosak dan patuhi tempoh tunggu, terutamanya jika sisa akan digunakan untuk makanan atau produk kesihatan.
Kesimpulan
Sisa nanas, terutamanya daun, kulit dan batang, bukan lagi bahan buangan. Di Malaysia, lebih 147,000 hektar ladang nanas menghasilkan sisa yang boleh dijadikan gentian tekstil, songket, perabot, bromelain, bioetanol dan produk makanan. Kajian di Johor menunjukkan pengetahuan dan khidmat nasihat pertanian penting untuk menggalakkan pekebun kecil memanfaatkan sisa ini. Cabaran utama ialah teknologi pemprosesan dan daya maju ekonomi pada skala besar.
Penafian: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perniagaan atau teknikal. Usahawan perlu merujuk LPNM, MARDI dan Jabatan Pertanian untuk panduan yang sesuai.
Rujukan
[1] Payel Dhar et al. (2023). Pineapple waste-based-biorefinery for sustainable generation of value-added products. Biomass Conversion and Biorefinery. DOI: 10.1007/s13399-023-04801-w.
[2] Anis Nazahah Mohd Amin et al. (2023). Morphological, mechanical, and color strength properties of infrared dyed pineapple leaf fibers. Textile Research Journal. DOI: 10.1177/00405175221136291.
[3] Y. Yusof et al. (2015). Novel technology for sustainable pineapple leaf fibers productions. Procedia CIRP. DOI: 10.1016/j.procir.2014.07.160.
[4] F. N. M. Padzil et al. (2020). Chemical, Physical and Biological Treatments of Pineapple Leaf Fibres. Unknown Journal. DOI: 10.1007/978-981-15-1416-6_5.
[5] M. Asim et al. (2015). A Review on Pineapple Leaves Fibre and Its Composites. International Journal of Polymer Science. DOI: 10.1155/2015/950567.
[6] Noor Azman et al. (2024). Alternative Pineapple Fibre Advancement in Furniture Design. Environment-Behaviour Proceedings Journal. DOI: 10.21834/e-bpj.v9isi17.5434.
[7] N. Zainol et al. (2026). Valorization of pineapple leaf waste as potential dielectric composite material using an optimized soda pulping process. Discover Chemistry. DOI: 10.1007/s44371-026-00471-5.
[8] Mahrukh Mehraj et al. (2024). Nutritional Composition and Therapeutic Potential of Pineapple Peel – A Comprehensive Review. Chemistry & Biodiversity. DOI: 10.1002/cbdv.202400315.
[9] Nur Liyana Nordin et al. (2023). Comparison of Phenolic and Volatile Compounds in MD2 Pineapple Peel and Core. Foods. DOI: 10.3390/foods12112233.
[10] M. H. Hamzah et al. (2021). Recent Updates on the Conversion of Pineapple Waste (Ananas comosus) to Value-Added Products, Future Perspectives and Challenges. Agronomy. DOI: 10.3390/agronomy11112221.
[11] C.-W. Huang et al. (2021). Composition, enzyme and antioxidant activities of pineapple. International Journal of Food Properties. DOI: 10.1080/10942912.2021.1958840.
[12] Archana Vimal et al. (2023). Bromelain: An Enzyme Expanding Its Horizon from Food to Pharmaceutical Industry. Current pharmaceutical biotechnology. DOI: 10.2174/1389201024666230331115338.
[13] Y. Shoham et al. (2023). Bromelain?based enzymatic burn debridement: A systematic review of clinical studies on patient safety, efficacy and long?term outcomes. International Wound Journal. DOI: 10.1111/iwj.14308.
[14] Reetu Saini et al. (2022). Valorization of Pineapple Leaves Waste for the Production of Bioethanol. Bioengineering. DOI: 10.3390/bioengineering9100557.
[15] N. Ruslan et al. (2021). Factors influencing smallholder farmer’s perspective toward sustainable management of pineapple waste. Food Research. DOI: 10.26656/fr.2017.5(s4).002.
[16] Kapil Kumar et al. (2016). Medico-nutritional importance and value added products of pineapple – A Review. Unknown Journal. DOI: 10.46370/sajfte.2016.v02i01.01.
[17] P. Nath et al. (2023). Recent advances in valorization of pineapple (Ananas comosus) processing waste by-products: A step towards circular bioeconomy. Trends in Food Science & Technology. DOI: 10.1016/j.tifs.2023.04.008.
