Pegaga digunakan sebagai ubat tradisional Melayu untuk pelbagai penyakit, termasuk diabetes [1]. Ramai pesakit diabetes di Malaysia makan ulam pegaga atau minum jus pegaga dengan harapan dapat mengawal gula darah. Kajian haiwan memang menunjukkan hasil yang memberangsangkan, tetapi apa kata ujian klinikal pada manusia? Artikel ini membandingkan kedua-dua jenis bukti.
Bukti daripada Kajian Haiwan: Positif
Kajian yang menguji ubat tradisional Melayu
Kajian metabolomik menggunakan resonans magnetik nuklear (NMR) pada tikus obes yang diaruh diabetes mendapati rawatan jangka panjang dengan ekstrak pegaga [1]:
Membalikkan paras glukosa dan lipid ke arah normal.
Memulihkan gangguan kitaran asid trikarboksilik dan metabolisme asid amino.
Meningkatkan pengeluaran insulin.
Penyelidik menyatakan kajian ini menyokong penggunaan tradisional pegaga sebagai ubat diabetes [1].
Kajian lain
| Kajian | Dapatan |
|---|---|
| Kabir 2014 [2] | Pegaga merencat enzim pencernaan karbohidrat (disakaridase dan alfa-amilase), melambatkan penyerapan glukosa dan mengikat glukosa pada serat; tiada perubahan rembesan insulin |
| Tan 2023 [3] | Madekasosida menormalkan glukosa darah puasa dan meningkatkan insulin pada tikus diabetes |
| Masola 2018 [4] | Pegaga melindungi buah pinggang dan otak tikus diabetes daripada tekanan oksidatif dan keradangan |
Mekanisme yang dicadangkan
Berdasarkan kajian haiwan, pegaga mungkin menurunkan gula darah melalui:
1. Perencatan enzim pencernaan karbohidrat di usus [2].
2. Pengikatan glukosa oleh serat pegaga [2].
3. Perlindungan sel beta pankreas yang menghasilkan insulin [3].
4. Kesan antioksidan dan anti-radang pada tisu yang terjejas akibat diabetes [4].
Kebimbangan daripada Kajian Haiwan
Satu kajian pada tikus diabetes mendapati ekstrak air pegaga (250 dan 500 mg/kg sehari selama 48 hari) [5]:
Memperbaiki glukosa darah puasa dan tekanan oksidatif di hati.
Tetapi menjejaskan fungsi testis, termasuk penurunan fungsi steroidogenik dan kiraan sperma.
Penyelidik menyimpulkan pegaga mungkin menyebabkan disfungsi testis dalam keadaan diabetes [5]. Dapatan ini perlu disahkan pada manusia, tetapi ia mengingatkan bahawa dos tinggi dalam jangka panjang mungkin mempunyai kesan yang tidak dijangka.
Bukti daripada Manusia: Mengecewakan
Ujian rawak terkawal di Thailand (2025)
Ini ialah ujian manusia paling relevan setakat ini. Ujian rawak dua-buta terkawal plasebo di Hospital Universiti Walailak, Thailand memberikan ekstrak pegaga 1,200 mg sehari atau plasebo selama 6 bulan kepada pesakit diabetes jenis 2 [6].
| Hasil | Dapatan |
|---|---|
| HbA1c (tanpa pelarasan) | Perbezaan diperhatikan (p = 0.006) |
| HbA1c (selepas pelarasan) | Tiada perbezaan antara kumpulan |
| Glukosa plasma puasa | Tiada perbezaan |
| Kolesterol LDL | Tiada perbezaan selepas pelarasan |
| Keselamatan | Diterima baik; simptom gastrousus ringan dan sementara paling biasa (14.7%) |
Analisis yang dilaraskan mengambil kira HbA1c awal, tempoh diabetes dan penggunaan ubat sulfonilurea. Penyelidik menyimpulkan suplemen pegaga selamat tetapi tidak menghasilkan perubahan ketara dalam kawalan gula atau lipid berbanding plasebo [6].
Kulit kering pesakit diabetes
Ujian rawak lain pada 159 pesakit diabetes jenis 2 memberi tumpuan kepada kulit kering, bukan gula darah. Gabungan pegaga oral dan topikal memperbaiki keadaan kulit kering pada pesakit yang gula darahnya terkawal [7]. Ujian ini tidak membuktikan pegaga menurunkan gula darah.
Masalah saluran darah kecil
Ujian rawak pada 50 pesakit mikroangiopati diabetes mendapati pecahan triterpenik pegaga memperbaiki mikrosirkulasi dan mengurangkan kebolehtelapan kapilari selepas 6 bulan [8]. Ini menunjukkan potensi melindungi saluran darah kecil, tetapi bukan kesan langsung pada gula darah.
Kenapa Haiwan dan Manusia Berbeza?
1. Model penyakit. Tikus diaruh diabetes dengan bahan kimia seperti streptozotosin, yang berbeza daripada diabetes jenis 2 pada manusia.
2. Dos. Dos pada tikus (contohnya 250 hingga 500 mg/kg) jauh lebih tinggi berbanding dos manusia.
3. Ubat sedia ada. Pesakit dalam ujian manusia sudah mengambil ubat diabetes, jadi kesan tambahan pegaga mungkin sukar dikesan.
4. Saiz kajian. Ujian Thailand hanya melibatkan 70 peserta yang melengkapkan kajian [6].
Panduan Praktikal untuk Pesakit Diabetes
1. Teruskan ubat diabetes seperti yang ditetapkan doktor. Pegaga bukan pengganti ubat.
2. Pegaga sebagai ulam boleh dimasukkan dalam diet kerana ia sayur rendah kalori, tetapi jangan harapkan ia menurunkan gula darah secara bermakna.
3. Elakkan suplemen pegaga dos tinggi jangka panjang tanpa nasihat doktor, kerana terdapat laporan kes kerosakan hati [9] dan kebimbangan daripada kajian haiwan [5].
4. Pantau gula darah secara berkala.
5. Utamakan langkah yang terbukti: diet seimbang, senaman dan kawalan berat badan.
Ulam Pegaga dalam Hidangan Pesakit Diabetes
Sebagai sayur hijau, pegaga boleh membantu menambah serat dan isi pinggan tanpa menambah banyak kalori. Kajian haiwan mencadangkan serat pegaga boleh mengikat glukosa [2]. Namun, kesan ini belum diuji pada manusia yang makan pegaga sebagai ulam. Gabungkan pegaga dengan sayur lain, protein tanpa lemak dan nasi dalam jumlah terkawal.
Kesimpulan
Kajian haiwan, termasuk kajian di Malaysia, menunjukkan pegaga boleh menurunkan gula darah melalui perencatan enzim pencernaan, perlindungan sel pankreas dan kesan antioksidan. Namun, ujian rawak terkawal pada pesakit diabetes jenis 2 di Thailand mendapati suplemen pegaga 1,200 mg sehari selama 6 bulan tidak memperbaiki HbA1c atau glukosa puasa selepas analisis dilaraskan. Pegaga selamat sebagai ulam, tetapi belum terbukti sebagai rawatan diabetes.
Penafian kesihatan: Artikel ini untuk pengetahuan umum sahaja dan bukan nasihat perubatan. Pesakit diabetes perlu meneruskan rawatan yang ditetapkan dan berbincang dengan doktor sebelum mengambil suplemen pegaga atau sebarang herba lain.
Rujukan
[1] Maulidiani et al. (2016). Metabolic alteration in obese diabetes rats upon treatment with Centella asiatica extract. Journal of Ethnopharmacology. DOI: 10.1016/j.jep.2016.01.001.
[2] A. Kabir et al. (2014). Anti-hyperglycemic activity of Centella asiatica is partly mediated by carbohydrase inhibition and glucose-fiber binding. BMC Complementary and Alternative Medicine. DOI: 10.1186/1472-6882-14-31.
[3] S. C. Tan et al. (2023). Effect of madecassoside in reducing oxidative stress and blood glucose in streptozotocin-nicotinamide-induced diabetes in rats. The Journal of Pharmacy and Pharmacology. DOI: 10.1093/jpp/rgad063.
[4] B. Masola et al. (2018). Centella asiatica ameliorates diabetes-induced stress in rat tissues via influences on antioxidants and inflammatory cytokines. Biomedicine & Pharmacotherapy. DOI: 10.1016/j.biopha.2018.02.115.
[5] F. Aszrin et al. (2025). Hepatoprotective Effects and Testicular Toxicity of Centella asiatica L. Aqueous Extract in Diabetic Rats. IIUM Medical Journal Malaysia. DOI: 10.31436/imjm.v24i01.2501.
[6] W. Tawanwongsri et al. (2025). Efficacy and safety of Centella asiatica (L.) Urb. as a dietary supplement for glycemic control and lipid regulation in patients with type 2 diabetes: a randomized controlled trial in Thailand. Frontiers in Pharmacology. DOI: 10.3389/fphar.2025.1680647.
[7] L. Legiawati et al. (2020). Oral and Topical Centella asiatica in Type 2 Diabetes Mellitus Patients with Dry Skin: A Three-Arm Prospective Randomized Double-Blind Controlled Trial. Evidence-based Complementary and Alternative Medicine. DOI: 10.1155/2020/7253560.
[8] M. Cesarone et al. (2001). Evaluation of Treatment of Diabetic Microangiopathy with Total Triterpenic Fraction of Centella asiatica: A Clinical Prospective Randomized Trial with a Microcirculatory Model. Angiology. DOI: 10.1177/000331970105202s10.
[9] O. Jorge et al. (2005). Hepatotoxicity associated with the ingestion of Centella asiatica. Revista Española de Enfermedades Digestivas. DOI: 10.4321/s1130-01082005000200006.
