Kelawar buah, terutamanya kelawar gua (Eonycteris spelaea), ialah pendebunga utama durian. Kajian di Thailand, Indonesia dan Malaysia menunjukkan bunga yang boleh dikunjungi kelawar menghasilkan buah jauh lebih banyak berbanding bunga yang hanya dikunjungi serangga. Namun, satu tinjauan di Malaysia mendapati hampir semua pengusaha tidak mengamalkan langkah mesra pendebunga. Pendebungaan tangan atau berbantu mesin juga boleh meningkatkan set buah dengan ketara.
Kenapa Durian Memerlukan Pendebunga?
Kebanyakan pokok durian sangat tidak serasi sendiri (self-incompatible). Satu kajian di selatan Thailand mendapati pendebungaan sendiri hampir tidak berjaya, jadi durian memerlukan debunga dari pokok lain [1]. Bunga durian juga mekar pada waktu petang dan malam:
Bunga mula kembang sekitar jam 4.00 hingga 4.30 petang [1].
Debunga dibebaskan sekitar jam 7.30 hingga 8.00 malam [1].
Kebanyakan bahagian bunga gugur sekitar jam 1.00 pagi [1].
Ini menjadikan haiwan malam seperti kelawar pendebunga yang paling sesuai.
Bukti Peranan Kelawar
Thailand
Kelawar buah, terutamanya Eonycteris spelaea, ialah pendebunga utama durian separa liar. Kelawar mengunjungi bunga sebanyak purata 26.1 kali bagi setiap jambak bunga setiap malam [1].
Pendebungaan silang dengan tangan menghasilkan set buah 12.2% selepas dua bulan, berbanding 5.1% bagi pendebungaan terbuka [1].
Satu kajian pengesanan radio mendapati 93% stigma bunga durian menerima debunga durian selepas setiap kunjungan kelawar gua [7].
Indonesia
Satu kajian di Sulawesi mendapati bunga yang boleh dikunjungi kelawar menghasilkan set buah yang jauh lebih tinggi. Perkhidmatan pendebungaan oleh kelawar dianggarkan bernilai kira-kira USD 117 sehektar bagi setiap musim berbuah [3].
Malaysia
Di Pulau Tioman, keluang (Pteropus hypomelanus), iaitu kelawar besar yang terancam di peringkat tempatan, didapati meningkatkan set buah matang durian. Keluang makan di bahagian pokok yang lebih tinggi berbanding kelawar nektar [2].
Di MARDI Jerangau, Terengganu, kelawar gua dan kelawar Cynopterus brachyotis didapati membawa debunga durian di badan mereka, dengan kelawar gua menunjukkan potensi tertinggi sebagai pendebunga [4].
Lebah Sebagai Pendebunga Tambahan
Satu kajian varieti Monthong mendapati lebah madu gergasi (Apis dorsata) mengunjungi bunga durian pada waktu senja dan sepanjang malam. Serangga boleh menjadi pendebunga tambahan yang penting di kawasan yang kurang dikunjungi kelawar [6].
Pengetahuan Pengusaha Masih Rendah
Satu tinjauan terhadap 59 pengusaha durian di Malaysia antara tahun 2019 hingga 2021 mendapati [5]:
Hanya 47% mengiktiraf kepentingan kelawar sebagai pendebunga.
Sebanyak 29% menganggap lebah sama penting dengan kelawar.
Sebanyak 96% tidak melaksanakan sebarang amalan mesra pendebunga.
Sebanyak 57% merasakan pembunuhan sesetengah haiwan yang dianggap merosakkan tanaman adalah perlu.
Pendebungaan Tangan dan Berbantu Mesin
Bagi dusun komersial, pendebungaan berbantu boleh meningkatkan set buah. Satu kajian di dusun Monthong pada tahun 2026 membandingkan pelbagai kaedah [8]:
| Kaedah | Set Buah |
|---|---|
| Dron | 75% |
| Peniup angin | 63% |
| Tangan | 58% |
| Semula jadi | 9% |
Pendebungaan dengan dron juga mengurangkan kos buruh sebanyak 40% berbanding pendebungaan tangan [8]. Namun, ini ialah satu kajian di satu dusun, dan keputusan mungkin berbeza di tempat lain.
Langkah Mesra Kelawar untuk Dusun Durian
1. Jangan bunuh atau halau kelawar semasa musim berbunga.
2. Lindungi gua dan tempat bertenggek kelawar berhampiran dusun [7].
3. Tanam pokok campuran seperti petai dan pisang untuk menarik kelawar sepanjang tahun [7].
4. Tanam pokok pendebunga dari varieti berbeza untuk pendebungaan silang [1].
5. Pertimbangkan pendebungaan tangan atau berbantu di dusun yang kurang dikunjungi kelawar [8].
Soalan Lazim
Adakah kelawar merosakkan durian?
Kajian menunjukkan kelawar ialah pendebunga utama durian, dan kehadirannya meningkatkan set buah [2][3].
Kenapa durian saya berbunga banyak tetapi sedikit berbuah?
Salah satu sebabnya ialah pendebungaan yang tidak mencukupi. Pendebungaan semula jadi dalam satu kajian hanya mencapai 9% [8].
Perlukah saya tanam lebih daripada satu varieti?
Ya. Kebanyakan durian tidak serasi sendiri dan memerlukan debunga dari pokok lain [1].
Kesimpulan
Kelawar buah ialah rakan penting yang sering dilupakan oleh pengusaha durian. Melindungi kelawar dan habitatnya, menanam pelbagai varieti, dan menggunakan pendebungaan berbantu apabila perlu boleh meningkatkan hasil durian dengan ketara.
Rujukan
[1] S. Bumrungsri et al. (2009). The pollination ecology of durian (Durio zibethinus, Bombacaceae) in southern Thailand. Journal of Tropical Ecology. DOI: 10.1017/s0266467408005531.
[2] S. A. Aziz et al. (2017). Pollination by the locally endangered island flying fox (Pteropus hypomelanus) enhances fruit production of the economically important durian (Durio zibethinus). Ecology and Evolution. DOI: 10.1002/ece3.3213.
[3] Sheherazade et al. (2019). Contributions of bats to the local economy through durian pollination in Sulawesi, Indonesia. Biotropica. DOI: 10.1111/btp.12712.
[4] S. Y. Low et al. (2021). Small Pteropodid Bats are Important Pollinators of Durian in Terengganu, Malaysia. Pertanika Journal of Tropical Agricultural Science. DOI: 10.47836/pjtas.44.3.05.
[5] Mary-Ruth Low et al. (2025). Lack of Pollination Knowledge Among Durian Growers Presents Challenges and Opportunities for Fruit Bat Conservation. Tropical Conservation Science. DOI: 10.1177/19400829251381929.
[6] K. Wayo et al. (2018). Bees are supplementary pollinators of self-compatible chiropterophilous durian. Journal of Tropical Ecology. DOI: 10.1017/s0266467418000019.
[7] P. Acharya et al. (2015). Feeding behaviour of the dawn bat (Eonycteris spelaea) promotes cross pollination of economically important plants in Southeast Asia. Journal of Pollination Ecology. DOI: 10.26786/1920-7603(2015)5.
[8] Kasidid Promproh et al. (2026). Efficiency comparison of pollination methods in durian (Durio zibethinus) cultivation. Suranaree Journal of Science and Technology. DOI: 10.55766/sujst9306.
